Mạng lưới cảng biển của Việt Nam đang trải qua một bước chuyển đổi mang tính đột phá, từ mở rộng truyền thống sang phát triển thông minh, bền vững và tích hợp công nghệ. Được hỗ trợ bởi các chính sách của Chính phủ như Nghị quyết số 81/2023/QH15[1] (Nghị quyết của Quốc hội về Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050) và Quyết định số 442/QĐ-TTg (2024)[2] (phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050), chiến lược cảng biển của Việt Nam nhấn mạnh tự động hóa, năng lượng xanh và hệ thống logistics hỗ trợ 5G. Sự chuyển dịch này mở ra tiềm năng đầu tư dài hạn đáng kể trên các lĩnh vực hạ tầng, công nghệ và năng lượng tái tạo, đưa phân khúc cảng thông minh của Việt Nam trở thành một trung tâm chiến lược tại Đông Nam Á bất chấp những thách thức hiện hữu.

Tổng quan về hệ thống cảng biển Việt Nam

Việt Nam sở hữu một trong những hệ thống cảng biển rộng lớn nhất Đông Nam Á, trải dài hơn 3.260 km bờ biển. Theo Quyết định số 804/QĐ-TTg (2022)[3], mạng lưới quốc gia bao gồm 34 cảng biển, được phân loại như sau:

• a/ Theo cụm: Sáu cụm khu vực từ Quảng Ninh ở phía Bắc đến Cà Mau ở phía Nam.
• b/ Theo quy mô:

– 2 cảng đặc biệt: Hải Phòng và Bà Rịa–Vũng Tàu (các cửa ngõ quốc tế chính)

– 11 cảng loại I (các trung tâm đầu mối khu vực)

– 7 cảng loại II (các nút logistics cấp tỉnh)

– 14 cảng loại III (phục vụ thương mại và hỗ trợ công nghiệp địa phương)

Hệ thống này tạo thành xương sống cho thương mại hàng hải và kết nối logistics của Việt Nam.

Map: List and classification of Vietnam seaports

Nguồn: Vantage-logistics.com.vn

As the nation’s port infrastructure expands, the scale of cargo throughput reflects this growing dynamism. Between 2020 and 2024, the total volume of goods passing through Vietnam’s seaports increased steadily from 692.3 million tons to 864.4 million tons, marking an overall growth of about 25% in just five years[4]. Xu hướng đi lên này nhấn mạnh vai trò ngày càng tăng của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu và mối liên kết chặt chẽ giữa mở rộng cảng biển, tăng trưởng công nghiệp và đa dạng hóa xuất khẩu. Đồng thời, điều này cũng củng cố định hướng chiến lược của Việt Nam hướng tới chuyển đổi cảng thông minh và cảng xanh, nhằm nâng cao hiệu quả, giảm chi phí logistics và đưa Việt Nam trở thành một trung tâm hàng hải cạnh tranh tại châu Á trong nhiều thập kỷ tới.

Volume of goods passing through seaports in the period 2020-2024 in Vietnam

Đơn vị: Triệu tấn

Nguồn: dnse.com.vn

Sự phát triển cảng thông minh của Việt Nam: Từ năng lực sang trí tuệ

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã tái định hình chiến lược phát triển hàng hải, không chỉ dừng lại ở mục tiêu mở rộng năng lực cảng mà còn ưu tiên hiệu quả, tự động hóa, tính bền vững và tích hợp số. Hiệp hội Cảng biển Việt Nam (VPA) và các cơ quan quản lý hàng hải hiện xem phát triển cảng thông minh và cảng xanh là nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia[5]. Theo Quy hoạch phát triển cảng biển giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050, Việt Nam đặt mục tiêu xử lý từ 1,14 đến 1,423 tỷ tấn hàng hóa, bao gồm 38 đến 47 triệu TEU, vào năm 2030. Để đạt được mục tiêu này, nguồn vốn đầu tư đang được phân bổ vào các cụm cảng cửa ngõ trọng điểm như Lạch Huyện ở phía Bắc, Cái Mép–Thị Vải ở phía Nam và cảng trung chuyển Cần Giờ dự kiến gần Thành phố Hồ Chí Minh, những dự án này sẽ trở thành các trụ cột chính của một mạng lưới cảng thông minh hiện đại và kết nối đồng bộ[6].

Để hỗ trợ các mục tiêu này, Việt Nam đã đồng bộ chương trình phát triển cảng biển với các mục tiêu quốc gia về bảo vệ môi trường và chuyển đổi số. Từ năm 2022, Chính phủ đã triển khai lộ trình chuyển đổi sinh thái trong lĩnh vực hàng hải và ban hành các tiêu chuẩn quốc gia về cảng xanh. Các chính sách này thúc đẩy việc sử dụng thiết bị điện và thiết bị phát thải thấp, quản lý năng lượng và nước hiệu quả, xử lý chất thải, hệ thống logistics dựa trên CNTT, và giám sát phát thải liên tục[7]. Một số cảng như Tân Cảng–Cát Lái đã đạt chứng nhận Cảng xanh APEC, trong khi các bến cảng mới hơn như Gemalink đang được xây dựng với hệ thống điện khí hóa hoàn toàn và hệ thống quản lý thông minh[8].

Bổ trợ cho các sáng kiến này, Chính phủ đã cam kết khoảng 13 tỷ USD từ cả nguồn công và tư để nâng cấp hạ tầng cảng biển đến năm 2030¹³. Nguồn vốn này không chỉ nhằm mở rộng năng lực vật lý mà còn thúc đẩy số hóa, cải tạo theo hướng xanh và hiện đại hóa toàn diện hệ thống. Tập hợp các chính sách và khoản đầu tư này đánh dấu một bước chuyển quyết định từ tăng trưởng dựa trên năng lực sang hệ sinh thái hàng hải định hướng công nghệ và bền vững, qua đó tăng cường năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong thương mại toàn cầu.

Phản ánh sự chuyển dịch chiến lược này, hiện nay nhiều dự án cảng thông minh tiêu biểu đang dần hình thành trên khắp cả nước. Các dự án này kết hợp công nghệ tiên tiến, thiết kế bền vững và vị trí địa lý chiến lược để tạo nên một mạng lưới hàng hải được kết nối số, có trách nhiệm với môi trường và hội nhập toàn cầu. Mỗi sáng kiến đóng góp vào một vai trò cụ thể trong khuôn khổ logistics quốc gia, đặt nền móng cho hệ thống cảng thông minh đang nổi lên của Việt Nam. Bảng dưới đây phác thảo một số dự án nổi bật nhất, quy mô đầu tư, các đổi mới then chốt và ý nghĩa chiến lược của chúng trong bức tranh hàng hải của Việt Nam.

Bảng 1. Các Dự Án Cảng Thông Minh Tiêu Biểu tại Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Các dự án tiêu biểu nêu trên cho thấy năng lực ngày càng tăng của Việt Nam trong việc tích hợp công nghệ, tính bền vững và hiệu quả logistics, tạo nền tảng vững chắc cho việc tiếp tục đầu tư và đổi mới trên toàn ngành hàng hải.

Bức Tranh Đầu Tư và Những Thách Thức Chính

Lĩnh vực cảng thông minh của Việt Nam mang lại tiềm năng đầu tư mạnh mẽ, được hỗ trợ bởi tăng trưởng thương mại nhanh, vị trí địa lý chiến lược, các chính sách tiến bộ và công nghệ ngày càng phát triển. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu đa dạng hóa, Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất lớn, tạo ra nhu cầu bền vững đối với logistics hàng hải hiệu quả. Năm 2023, các cảng của Việt Nam đã xử lý khoảng 756 triệu tấn hàng hóa[14] và gần 25 triệu TEUs[15], phản ánh cả quy mô lẫn dư địa tăng trưởng. Nằm dọc các tuyến vận tải biển Đông–Tây trọng yếu, các cảng ở phía Bắc và phía Nam Việt Nam có vị thế để thu hút dòng hàng trung chuyển trong khu vực thông qua các dự án như Can Gio[16] và Van Phong[17], với mục tiêu thu hút các luồng hàng hóa có giá trị cao hơn.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa các cơ hội này cần giải quyết những thách thức then chốt. Kết nối hậu phương cảng còn hạn chế[18], quy định pháp lý phức tạp[19], và khoảng trống về kỹ năng của lực lượng lao động[20] có thể làm chậm tiến độ. Mức phí cảng thấp[21] và cạnh tranh khu vực cũng có thể hạn chế lợi nhuận, trong khi rủi ro an ninh mạng[22] và tích hợp hệ thống đòi hỏi được quản lý thận trọng. Thành công sẽ phụ thuộc vào quy hoạch phối hợp, phát triển nhân lực, mô hình kinh doanh linh hoạt và bảo vệ dữ liệu chặt chẽ. Với chiến lược phù hợp, nhà đầu tư có thể tham gia vào quá trình chuyển đổi của Việt Nam thành một trung tâm hàng hải hiện đại, bền vững và hoạt động hiệu quả cao.

Triển Vọng Chiến Lược: 2025–2030 và Xa Hơn

Từ năm 2025 đến 2030, Việt Nam dự kiến đẩy nhanh hiện đại hóa các cụm cảng lớn như Lach Huyen, Cai Mep Thi Vai và Can Gio. Các cảng này sẽ áp dụng hệ thống thông minh được hỗ trợ bởi 5G, kết nối cáp quang và Hệ thống Cộng đồng Cảng (Port Community Systems) liên kết các đơn vị logistics, hải quan và hãng tàu. Đến năm 2030, tất cả các cảng được kỳ vọng sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và thông minh, xử lý tới 1,42 tỷ tấn hàng hóa và gần 47 triệu TEUs mỗi năm[23].

Sau năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng một mạng lưới logistics tích hợp hoàn toàn, kết nối cảng với nhà máy và vận tải nội địa thông qua trí tuệ nhân tạo và quản lý dữ liệu thời gian thực[24]. Mặc dù các quốc gia như Singapore và Malaysia phát triển hơn, tốc độ tăng trưởng nhanh, cam kết chính sách và mức đầu tư gia tăng của Việt Nam đang giúp nước này có vị thế thuận lợi để thu hẹp khoảng cách. Đối với nhà đầu tư, những năm tới mở ra các cơ hội đáng kể trong hạ tầng, hệ thống số, năng lượng tái tạo và dịch vụ logistics hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang một mạng lưới hàng hải hiện đại và bền vững.

Kết luận

Sự phát triển cảng thông minh của Việt Nam đánh dấu một giai đoạn then chốt trong quá trình hiện đại hóa hàng hải và chuyển đổi kinh tế của đất nước. Với khuôn khổ chính sách vững chắc, lưu lượng thương mại gia tăng và đầu tư tư nhân – công ngày càng lớn, nền tảng cho một hệ thống cảng được số hóa, bền vững và kết nối toàn cầu hiện đã được thiết lập vững chắc. Vị trí chiến lược của quốc gia trên các tuyến hàng hải trọng điểm, cùng với tham vọng phát triển hạ tầng cảng xanh và thông minh, đang định vị Việt Nam trở thành một trung tâm logistics tương lai tại Đông Nam Á.

Đối với các nhà đầu tư, cơ hội không chỉ nằm ở việc xây dựng cảng mà còn ở hệ sinh thái rộng hơn gồm tích hợp công nghệ, năng lượng tái tạo, logistics và các dịch vụ dựa trên dữ liệu sẽ định hình thế hệ tiếp theo của cơ sở hạ tầng hàng hải. Mặc dù vẫn còn những thách thức về kết nối, hài hòa hóa quy định và mức độ sẵn sàng của lực lượng lao động, cam kết cải cách và đổi mới của chính phủ cho thấy tiềm năng tăng trưởng dài hạn. Khi Việt Nam tiến tới các mục tiêu năm 2030 và 2050, các nhà đầu tư tiên phong và các đối tác công nghệ sẽ có vai trò định hình then chốt trong việc kiến tạo một trong những bức tranh cảng thông minh triển vọng nhất châu Á, biến tầm nhìn chính sách thành hiện thực sinh lời và bền vững.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

[1] https://english.luatvietnam.vn/xay-dung/resolution-81-2023-qh15-national-overall-master-plan-for-the-2021-2030-period-241503-d1.html

[2] https://vanban.chinhphu.vn/

[3] https://english.luatvietnam.vn/decision-no-804-qd-ttg-dated-july-8-2022-of-the-prime-minister-promulgating-the-list-of-vietnams-seaports-225299-doc1.html

[4] https://www.dnse.com.vn/senses/tin-tuc/nganh-cang-bien-viet-nam-nhung-sieu-cang-ket-noi-chuoi-cung-ung-toan-cau-va-tam-nhin-vuon-xa-34094273

[5] https://en.vcci.com.vn/vietnam%E2%80%99s-seaport-system-a-vital-link-in-global-supply-chains

[6] https://www.vpa.org.vn/vietnams-seaports-set-handle-1-14-1-42-billion-tonnes-cargo-2030/

[7] https://vietnamnews.vn/economy/1338567/roadmap-to-develop-green-ports-in-viet-nam.html

[8] Ngành Hàng hải Xanh của Việt Nam đón làn sóng tăng trưởng: Hướng dẫn ngành

[9] https://hhit.com.vn/

[10] https://reallogistics.vn/insights/market-updates/official-gemalink-port-gmd-licensed-to-welcome-232000-dwt-mega-vessels-elevating-vietnams-maritime-position

[11] https://vimc.co/en/can-gio-intl-container-transhipment-port-project-a-boost-for-hcm-citys-port-system/

[12] https://www.sumitomocorp.com/

[13] https://saigonnewport.com.vn/en/article/operation-news/tan-cang-hiep-phuoc-cat-lai-terminal-d-welcomes-the-new-service-line-of-sinolines-cvt1.html

[14] https://en.vneconomy.vn/cargo-transport-via-seaports-up-5-in-2023.htm

[15] https://container-news.com/shipping-titans-top-container-handling-countries-by-teu-volume/

[16] https://theinvestor.vn/bright-prospects-for-maritime-giant-vimc-with-can-gio-super-port-d14402.html

[17] https://vinalift.vn/en/vietnams-seaport-development-plan-2021-2030-with-a-vision-for-2050/

[18] https://www.researchgate.net/

[19] https://www.oecd.org/

[20] https://www.researchgate.net/

[21] https://container-news.com/vietnam-shipping-sector-navigates-trade-turbulence/

[22] https://www.eeas.europa.eu/esiwa-roundtable-hanoi-0925_en

[23] https://www.vpa.org.vn/vietnams-seaports-set-handle-1-14-1-42-billion-tonnes-cargo-2030/

[24] https://www.trade.gov/market-intelligence/vietnam-seaport-development