Sự chuyển đổi của Việt Nam từ nền kinh tế định hướng sản xuất sang nền kinh tế nông nghiệp đòi hỏi phải tái cấu trúc chuỗi giá trị một cách cấp thiết. Trong bối cảnh này, mô hình ba bên liên kết nông dân, nhà máy chế biến và hệ thống phân phối mang đến giải pháp cho những thách thức chính như sản xuất quy mô nhỏ, chất lượng không ổn định và mất cân bằng cung cầu. Xây dựng một hệ sinh thái kết nối là điều cần thiết không chỉ cho sự phát triển kinh tế mà còn giúp các sản phẩm nông nghiệp Việt Nam hội nhập sâu rộng hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

New business models in agriculture

Nguồn: https://digital.fpt.com/

Khung chính sách và nền tảng thể chế để thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị.

Cơ sở của các mô hình liên kết hiện nay chủ yếu dựa trên các văn bản pháp luật, đặc biệt là Nghị định số 98/2018/ND-CP của Chính phủ. Về mặt kinh tế, Nghị định 98/2018/ND-CP đưa ra ưu đãi tài chính mạnh mẽ bằng cách cung cấp 301 TP3T vốn đầu tư cho các dự án máy móc, thiết bị và cơ sở hạ tầng như nhà máy, kho bãi, cơ sở chế biến, với mức tối đa 10 tỷ VND/dự án. Điều này đặc biệt có lợi cho các hợp tác xã và các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn thường gặp khó khăn trong việc huy động vốn dài hạn cho cơ sở hạ tầng kỹ thuật.

Các hình thức liên kết theo Nghị định 98/2018/ND-CP

Tổng hợp của B&Company

Sau hơn sáu năm triển khai, mô hình này đã chứng minh tính đúng đắn trong việc chuẩn hóa quy trình sản xuất và phát triển các vùng nguyên liệu tập trung, góp phần nâng cao vị thế của các thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. [1]

Cơ chế hoạt động và lợi ích kinh tế của mô hình liên kết ba bên

Mô hình liên kết nông dân - nhà máy - phân phối hoạt động dựa trên sự phân công lao động chuyên môn hóa cao.

Cơ cấu lợi ích trong chuỗi giá trị

Nguồn: Tạp chí Cộng sản

Sự tích hợp theo chiều dọc này cũng mang lại giá trị gia tăng đáng kể cho toàn bộ ngành nông nghiệp bằng cách nâng cao năng suất lao động và tối ưu hóa chi phí hậu cần. Khi các bên cùng nhau lập kế hoạch sản xuất dựa trên dự báo thị trường, tình trạng dư cung hoặc khan hiếm giả tạo sẽ được giảm thiểu, góp phần ổn định an ninh lương thực và thu nhập cho người dân nông thôn.[2]

Mô hình liên kết lợi ích ba bên chuyển từ sản xuất cá nhân sang tổ chức kinh tế tập thể dựa trên chuỗi giá trị.

Hiện nay, chuỗi giá trị nông nghiệp tại Việt Nam hoạt động theo ba phương pháp chính.[3]:

Trước hếtCác hợp đồng tiêu thụ giúp doanh nghiệp xác định chất lượng và chi phí ngay từ đầu mùa vụ, đồng thời cung cấp hỗ trợ tín dụng và vật chất cho nông dân.

Thứ haiCác dịch vụ hỗ trợ đầu tư và cung cấp vật tư cho phép nông dân ký hợp đồng thu chi phí và thuê ngoài khâu chế biến trên chính đất của họ, giúp giảm thiểu rủi ro nhưng lợi nhuận thấp.

Cuối cùng, một chuỗi giá trị khép kín, trong đó doanh nghiệp kiểm soát 1001 tấn quy trình từ chăn nuôi đến phân phối, chiếm tới 701 tấn sản lượng cá basa của Việt Nam.

Tính đến cuối tháng 6 năm 2025, chuỗi giá trị nông nghiệp này đã ghi nhận những thành tựu đáng tự hào với tổng cộng 2.938 dự án và kế hoạch liên kết được phê duyệt, bao gồm 1.968 dự án và 970 kế hoạch liên kết. Mạng lưới liên kết đã kết nối 2.412 Hợp tác xã (HTX), 1.305 Doanh nghiệp và 211.545 Hộ nông dân, tạo sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên tham gia. Trong đó, HTX đóng vai trò chủ đạo trong 2.331 dự án/kế hoạch (chiếm gần 801 tấn công suất 3 tấn), đóng vai trò là cầu nối quan trọng giữa nông dân, nhà máy và thị trường phân phối. Cơ cấu ngành của các dự án liên kết cho thấy sự tập trung mạnh vào Sản xuất cây trồng (chiếm 671 tấn công suất 3 tấn), tiếp theo là Chăn nuôi (23,71 tấn công suất 3 tấn), Lâm nghiệp (6,31 tấn công suất 3 tấn) và Nuôi trồng thủy sản (2,51 tấn công suất 3 tấn).[4]

Hiệu quả kinh tế: Những con số chứng minh điều đó

Tổng hợp của B&Company

Cơ hội và tiềm năng phát triển của liên kết lợi ích ba bên người mẫu

Mô hình liên kết ba bên giữa nông dân - nhà máy - nhà phân phối tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều cơ hội và tiềm năng phát triển to lớn, chuyển mình từ nền sản xuất dựa vào tài nguyên sang nền kinh tế dựa trên tri thức và giá trị gia tăng.

Cơ hội từ sự thay đổi trong nhu cầu thị trường

Dự báo đến giữa những năm 2030, hơn 501.300 người dân Việt Nam sẽ gia nhập tầng lớp trung lưu, tạo ra sức mua mạnh mẽ cho các sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao. Tầng lớp này đang chứng kiến sự thay đổi trong tư duy tiêu dùng, từ việc chỉ ăn đủ no sang ưu tiên thực phẩm ngon và an toàn, đặc biệt là xu hướng giảm tiêu thụ gạo và tăng nhu cầu đối với các sản phẩm từ động vật, rau củ và thực phẩm chế biến. Bên cạnh đó, ngành bán lẻ hiện đại đang phát triển mạnh mẽ, với doanh thu từ hệ thống siêu thị và cửa hàng tiện lợi tại Việt Nam tăng gấp đôi và tiếp tục mở rộng, đòi hỏi chuỗi cung ứng phải được phối hợp theo chiều dọc để đảm bảo tính ổn định và khả năng truy xuất nguồn gốc. Song song với đó, Việt Nam cũng đang hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu với gần 20 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) đã ký kết hoặc đang đàm phán, mở ra những cơ hội đáng kể cho các sản phẩm nông nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường Đông Á và Đông Nam Á, nơi giá trị tiêu thụ thực phẩm dự kiến sẽ đạt hơn 2 tỷ USD vào năm 2030.[5]

Tiềm năng từ sự đổi mới về thể chế và chính sách

Chính phủ đang chuyển từ vai trò quản lý hành chính sang vai trò hỗ trợ tạo điều kiện, tập trung vào các dịch vụ công cốt lõi như nghiên cứu, cảnh báo sớm và cơ sở hạ tầng kết nối để khuyến khích đầu tư tư nhân vào chuỗi giá trị. Nghị định 98/2018/ND-CP đã thiết lập nền tảng pháp lý quan trọng, giúp hình thành gần 3.000 dự án liên kết vào năm 2025, mở ra cơ hội phát triển các khu nguyên liệu quy mô lớn và chuyên nghiệp. Đồng thời, sự phát triển của các Hợp tác xã kiểu mới (HTX) đã trở thành hạt nhân chủ chốt dẫn dắt gần 80% dự án liên kết, kết nối một cách có hệ thống hàng trăm nghìn hộ nông dân với các nhà máy và nhà phân phối.[6]

Tiềm năng nâng cao giá trị thông qua khoa học và công nghệ

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, hơn 801 tỷ tấn tăng trưởng nông nghiệp sẽ đến từ việc tăng năng suất tổng yếu tố (TFP) thông qua đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ dựa vào việc tăng đầu vào như hóa chất hoặc đất đai. Bên cạnh đó, số hóa chuỗi giá trị, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số quốc gia về diện tích canh tác, chăn nuôi và truy xuất nguồn gốc sẽ giúp minh bạch thông tin, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư và tăng cường niềm tin của người tiêu dùng. Đồng thời, Việt Nam cũng tập trung vào việc định vị lại và xây dựng thương hiệu nông sản, với mục tiêu đến năm 2030, hơn 501 tỷ tấn nông sản xuất khẩu sẽ là sản phẩm tinh chế và gia tăng giá trị, giúp đất nước vượt ra khỏi vai trò “nhà cung cấp nguyên liệu giá rẻ” trên thị trường quốc tế.[7]

Tiềm năng phát triển bền vững và thích ứng

Nông nghiệp “Nhiều hơn từ ít hơn” là mô hình liên kết giúp áp dụng các quy trình canh tác bền vững như VietGAP, GlobalGAP, không chỉ giảm thiểu ô nhiễm môi trường và phát thải carbon mà còn tăng lợi nhuận cho người tham gia. Đồng thời, mô hình này cũng giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu, chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi, ví dụ như chuyển từ trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản ở các vùng xâm lấn mặn, biến thách thức khí hậu thành cơ hội kinh doanh mới.[8]

Việc khai thác hiệu quả những tiềm năng này không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân mà còn hỗ trợ các doanh nghiệp (nhà máy, nhà phân phối) đảm bảo nguồn cung ổn định, chất lượng nhất quán và nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Kết luận

Mô hình liên kết ba bên giữa nông dân, nhà máy và nhà phân phối tại Việt Nam đang mở ra những cơ hội phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh nông nghiệp chuyển dịch sang hướng xanh, hữu cơ và bền vững. Chính sách của Đảng và Nhà nước, cùng với sự xuất hiện của các công ty khởi nghiệp công nghệ nông nghiệp, tạo nền tảng vững chắc để hiện thực hóa tầm nhìn trở thành quốc gia hàng đầu về xuất khẩu nông sản chất lượng cao. Sự thành công của mô hình này sẽ phụ thuộc vào sự kết nối toàn diện giữa chính sách, cơ sở hạ tầng, công nghệ và sự hợp tác giữa các bên trong chuỗi giá trị, mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt Nam vươn xa trên thị trường quốc tế.

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền. 

[1] Vneconomy.vn, Tích hợp chuỗi giá trị là “chìa khóa thể chế” cho nền nông nghiệp hiện đại (https://vneconomy.vn/lien-ket-chuoi-gia-tri-la-chia-khoa-the-che-cho-nong-nghiep-hien-dai.htm)

[2] Communist Review, The model involves linking agricultural production and consumption through contracts between businesses and farmers (https://www.tapchicongsan.org.vn/nghien-cu/-/2018/825268/mo-hinh-lien-ket-san-xuat%2C-tieu-thu-san-pham-nong-nghiep-theo-hinh-thuc-hop-dong-giua-doanh-nghiep-va-nong-ho.aspx)

[3] Communist Review, The model involves linking agricultural production and consumption through contracts between businesses and farmers (https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cu/-/2018/825268/mo-hinh-lien-ket-san-xuat%2C-tieu-thu-san-pham-nong-nghiep-theo-hinh-thuc-hop-dong-giua-doanh-nghiep-va-nong-ho.aspx)

[4] nnmt.net.vn, Phần 1: Sáu năm thực hiện Nghị định số 98/2018/ND-CP: Hành trình hoàn thiện thể chế liên kết và phát triển chuỗi giá trị nông sản (https://nnmt.net.vn/ky-1-sau-nam-thuc-hien-nghi-dinh-so-982018nd-cp-hanh-trinh-hoan-thien-the-che-lien-ket-va-phat-trien-chuoi-gia-tri-nong-san)

[5] Ngân hàng Thế giới, Chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam: Thu được nhiều hơn từ ít nguồn lực hơn (https://documents1.worldbank.org/curated/en/116761474894023632/pdf/108510-WP-PUBLIC.pdf)

[6] nnmt.net.vn, Phần 1: Sáu năm thực hiện Nghị định số 98/2018/ND-CP: Hành trình hoàn thiện thể chế liên kết và phát triển chuỗi giá trị nông sản (https://nnmt.net.vn/ky-1-sau-nam-thuc-hien-nghi-dinh-so-982018nd-cp-hanh-trinh-hoan-thien-the-che-lien-ket-va-phat-trien-chuoi-gia-tri-nong-san)

[7] Ngân hàng Thế giới, Chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam: Thu được nhiều hơn từ ít nguồn lực hơn (https://documents1.worldbank.org/curated/en/116761474894023632/pdf/108510-WP-PUBLIC.pdf)

[8] Ngân hàng Thế giới, Chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam: Thu được nhiều hơn từ ít nguồn lực hơn (https://documents1.worldbank.org/curated/en/116761474894023632/pdf/108510-WP-PUBLIC.pdf)