Trong thập kỷ qua, cơ cấu thương mại tổng thể của Nhật Bản vẫn duy trì sự ổn định đáng ngạc nhiên bất chấp những biến động lớn như căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, đại dịch COVID-19, nỗ lực tái cấu trúc chuỗi cung ứng và việc thực hiện các thỏa thuận thương mại khu vực mới. Từ năm 2012 đến năm 2025, ASEAN luôn chiếm khoảng 15% trong tổng kim ngạch thương mại của Nhật Bản (nhập khẩu + xuất khẩu), trong khi Trung Quốc duy trì ở mức khoảng 21%, phần còn lại (64%) đến từ các quốc gia khác trên thế giới.

Tuy nhiên, động lực thương mại trong ASEAN đã phát triển đáng kể, với Việt Nam nổi lên như một trong những đối tác thương mại khu vực tăng trưởng nhanh nhất của Nhật Bản. Trong khi Thái Lan luôn giữ vị trí là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản trong ASEAN về tổng kim ngạch thương mại, Việt Nam đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh hơn đáng kể so với hầu hết các nền kinh tế láng giềng trong thập kỷ qua với tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm là 10,6%, so với tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm là 3,6% của các nước khác.

Japan’s trading volume (import + export) with ASEAN countries

Đơn vị: Tỷ JPY

Nguồn: Tổng hợp của B&Company (Hải quan Nhật Bản)

Góp phần vào tầm quan trọng ngày càng tăng của Việt Nam trong thương mại Nhật Bản - ASEAN là sự tham gia của nước này vào mạng lưới rộng lớn các hiệp định thương mại khu vực như VJEPA, AJCEP, CPTPP và RCEP, so với nhiều nước láng giềng ASEAN khác. Kết quả là, Việt Nam nằm trong số các đối tác thương mại hàng đầu của Nhật Bản về giá trị nhập khẩu sử dụng các ưu đãi của EPA, chỉ đứng sau Trung Quốc và cao nhất trong ASEAN. Điều này cho thấy các khuôn khổ thương mại ưu đãi đã đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố vị thế của Việt Nam như một cơ sở sản xuất và xuất khẩu trong chuỗi cung ứng khu vực tập trung vào Nhật Bản.

Japan’s imports using EPAs by regions and top countries

Đơn vị: Tỷ JPY

Nguồn: Tổng hợp của B&Company (Hải quan Nhật Bản)

Đồng thời, cơ cấu sử dụng EPA của Việt Nam cho thấy một điểm yếu tiềm tàng quan trọng. Trong khi xuất khẩu ưu đãi của Thái Lan sang Nhật Bản tương đối đa dạng trên nhiều ngành, việc sử dụng EPA của Việt Nam vẫn tập trung chủ yếu vào các sản phẩm dệt may (HS50–67), chiếm khoảng 60% tổng giá trị nhập khẩu theo chương trình EPA năm 2025. Mặc dù các sản phẩm dệt may đã là một trong những mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam sang Nhật Bản, việc sử dụng EPA thậm chí còn tập trung nhiều hơn ở các lĩnh vực này. Máy móc điện (HS85) hiện đứng đầu danh mục nhập khẩu lớn nhất của Nhật Bản từ Việt Nam, tiếp theo là các ngành như máy móc, sản phẩm gỗ và giấy, các sản phẩm khác, nông sản và thủy sản, nhựa và cao su, thực phẩm và đồ uống chế biến sẵn, hóa chất, thiết bị vận tải, sản phẩm da và dụng cụ quang học. Tuy nhiên, so với các sản phẩm dệt may, nhiều lĩnh vực này vẫn chiếm một phần tương đối nhỏ trong tổng giá trị nhập khẩu theo chương trình ưu đãi EPA. Điều này cho thấy rằng mặc dù cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật Bản đã dần đa dạng hóa, nhưng lợi ích thực tiễn thu được từ các khuôn khổ EPA vẫn tập trung chủ yếu vào các ngành công nghiệp thâm dụng lao động như may mặc, giày dép và dệt may.

Use of FTAs in imports from Vietnam by sector in 2025

Đơn vị: %, 100% = 1,7 tỷ JPY

Nguồn: Tổng hợp của B&Company (Hải quan Nhật Bản)

Vấn đề này ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), có hiệu lực đối với Nhật Bản từ năm 2022. Trong quá khứ, các nhà xuất khẩu ASEAN như Việt Nam được hưởng lợi từ ưu thế thuế quan đối với các sản phẩm dệt may và giày dép của Trung Quốc trên thị trường Nhật Bản. Tuy nhiên, RCEP cũng dần dần giảm thuế quan đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu của Trung Quốc, thu hẹp khoảng cách ưu đãi mà các nhà cung cấp ASEAN từng được hưởng. Ví dụ, trong lĩnh vực dệt may và giày dép, mức thuế quan trung bình áp dụng cho các sản phẩm của Trung Quốc theo RCEP vẫn ở mức khoảng 4,3% vào năm 2022.[1], So với mức khoảng 0,7% theo các ưu đãi của AJCEP áp dụng cho các nhà xuất khẩu ASEAN. Tuy nhiên, khoảng cách thuế quan này dự kiến sẽ thu hẹp dần theo thời gian và ước tính sẽ hội tụ về mức của AJCEP vào năm 2041. Do đó, một phần lợi thế lịch sử của Việt Nam trong xuất khẩu các mặt hàng thâm dụng lao động có thể dần suy yếu khi các sản phẩm của Trung Quốc được tiếp cận thị trường Nhật Bản với nhiều ưu đãi hơn theo RCEP.

Điều quan trọng cần lưu ý là điều này không nhất thiết có nghĩa là Việt Nam sẽ mất đi tầm quan trọng chiến lược trong chuỗi cung ứng khu vực. Thay vào đó, chính nền tảng cạnh tranh có thể đang thay đổi. Trong quá khứ, lợi thế về thuế quan và chi phí lao động là những động lực chính hỗ trợ tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, trong tương lai, khả năng cạnh tranh của Việt Nam trong chuỗi cung ứng của Nhật Bản có thể sẽ ngày càng phụ thuộc vào các yếu tố như tích hợp chuỗi cung ứng, hiệu quả logistics, thời gian giao hàng, chất lượng sản phẩm, tuân thủ ESG, khả năng tự động hóa và sự phát triển của các ngành công nghiệp hỗ trợ. Quá trình chuyển đổi này sẽ đặc biệt quan trọng khi Việt Nam hướng tới việc mở rộng việc sử dụng EPA ra ngoài các ngành truyền thống thâm dụng lao động sang các ngành công nghiệp có giá trị cao hơn như điện tử, máy móc, thực phẩm chế biến và hóa chất. Riêng trong lĩnh vực dệt may, Việt Nam có thể cần đẩy nhanh đầu tư vào sản xuất vải, nhuộm và năng lực sản xuất có giá trị cao hơn thay vì chỉ tập trung vào sản xuất cắt-may-hoàn thiện.

Đối với các công ty Nhật Bản, những diễn biến này cho thấy chiến lược tìm nguồn cung ứng khu vực có thể dần dần chuyển từ việc tối ưu hóa chi phí thấp đơn thuần sang khả năng phục hồi chuỗi cung ứng rộng hơn và đa dạng hóa năng lực. Mặc dù Việt Nam có khả năng vẫn là một trong những điểm đến sản xuất và tìm nguồn cung ứng chính của Nhật Bản tại ASEAN, nhưng cạnh tranh trong khu vực có thể gia tăng khi lợi thế về thuế quan tiếp tục hội tụ theo các Hiệp định Đối tác Kinh tế (EPA) hiện hành. Đồng thời, việc thu hẹp khoảng cách thuế quan giữa ASEAN và Trung Quốc có thể khuyến khích các công ty Nhật Bản đánh giá lại vai trò chiến lược của các cơ sở sản xuất khác nhau trên khắp châu Á thay vì chỉ dựa chủ yếu vào chênh lệch thuế quan. Do đó, đối với các nhà sản xuất và nhà hoạch định chính sách Việt Nam, thách thức không chỉ là duy trì tăng trưởng xuất khẩu mà còn là nâng cấp năng lực công nghiệp trong các lĩnh vực mà việc tận dụng EPA vẫn còn hạn chế mặc dù xuất khẩu đạt hiệu quả tốt.

Nhìn chung, sự tăng trưởng mạnh mẽ của Việt Nam trong thương mại Nhật Bản - ASEAN trong thập kỷ qua là rất đáng chú ý. Tuy nhiên, môi trường cạnh tranh hỗ trợ cho sự tăng trưởng này đang dần thay đổi. Khi các thỏa thuận thương mại khu vực tiếp tục phát triển và chồng chéo, lợi thế về thuế quan giữa các quốc gia châu Á có thể dần trở nên ít khác biệt hơn so với trước đây. Trong bối cảnh này, việc duy trì khả năng cạnh tranh lâu dài có thể không chỉ phụ thuộc vào việc tiếp cận thị trường ưu đãi, mà ngày càng phụ thuộc vào các yếu tố như năng lực công nghiệp, tích hợp chuỗi cung ứng, hiệu quả hoạt động và các hoạt động sản xuất có giá trị cao hơn.

Ghi chú:

• – EPA = Hiệp định Đối tác Kinh tế
• – VJEPA = Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam-Nhật Bản
• – AJCEP = Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện ASEAN-Nhật Bản
• – CPTPP = Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương
• – RCEP = Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực

B&Company có thể hỗ trợ như thế nào?

Với kinh nghiệm dày dặn trong việc hỗ trợ các khách hàng Nhật Bản và quốc tế tại Việt Nam, B&Company cung cấp dịch vụ nghiên cứu và tư vấn trên nhiều lĩnh vực như phân tích ngành, đánh giá chuỗi cung ứng, xác định nhà cung cấp và đánh giá thâm nhập thị trường. Kết hợp sự am hiểu thị trường khu vực với kiến thức kinh doanh địa phương, B&Company hỗ trợ các công ty đánh giá năng lực cạnh tranh sản xuất và thích ứng với môi trường thương mại và tìm nguồn cung ứng đang thay đổi tại ASEAN.

Sự hỗ trợ của chúng tôi bao gồm:

– Nghiên cứu thương mại và công nghiệp nhằm hỗ trợ hiểu rõ sự thay đổi động lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng liên quan đến Việt Nam, ASEAN và Nhật Bản;

– Lập bản đồ chuỗi cung ứng và so sánh với đối thủ cạnh tranh để xác định những thay đổi trong chiến lược tìm nguồn cung ứng, phân bổ sản xuất và định vị ngành công nghiệp;

– Nghiên cứu tính khả thi về thâm nhập thị trường và đầu tư cho các công ty đang đánh giá chiến lược mở rộng sản xuất, đa dạng hóa nhà cung cấp hoặc nội địa hóa tại Việt Nam;

– Thực hiện các cuộc phỏng vấn chuyên sâu với các nhà sản xuất, nhà xuất khẩu, nhà điều hành khu công nghiệp, công ty thương mại và chuyên gia trong ngành để hiểu rõ thực tế hoạt động vượt ra ngoài dữ liệu thống kê;

– Tìm kiếm nhà cung cấp và xác định đối tác công nghiệp để hỗ trợ các sáng kiến đa dạng hóa chuỗi cung ứng và mua sắm;

– Tiếp cận với kho dữ liệu doanh nghiệp rộng lớn và mạng lưới kinh doanh địa phương trên khắp Việt Nam để xác định các nhà cung cấp, nhà sản xuất và các ngành công nghiệp hỗ trợ tiềm năng.

Khi lợi thế cạnh tranh trong khu vực tiếp tục phát triển vượt ra ngoài các ưu đãi thuế quan đơn thuần, thông tin thị trường địa phương và hiểu biết chuyên sâu về ngành có thể ngày càng trở nên quan trọng đối với các công ty đang đánh giá chiến lược sản xuất và tìm nguồn cung ứng dài hạn tại châu Á.

[1] Viện Thương mại và Đầu tư Quốc tế (2023) https://trungtamwto.vn/file/22807/fta-seminar1207yoshioka.pdf

Đọc thêm

Việt Nam nổi lên như một trung tâm thương mại sản xuất của ASEAN

B&Company đóng góp tại Hội thảo Rào cản phi thuế quan ASEAN

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền.