Gian lận chuyển tải và gian lận xuất xứ đã trở thành những mối quan ngại lớn trong thương mại giữa Hoa Kỳ và Việt Nam, đặc biệt sau khi chiến tranh thương mại Hoa Kỳ–Trung Quốc leo thang. Thuế quan cao hơn của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Trung Quốc đã tạo ra khoảng chênh lệch thuế quan, khuyến khích việc né tránh thuế thông qua Việt Nam. Chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ—đặc biệt là các mức thuế trừng phạt đối với hàng hóa chuyển tải—báo hiệu một bước ngoặt, thúc đẩy các doanh nghiệp Việt Nam đánh giá lại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Các hành vi gian lận bị phát hiện

Hoa Kỳ đã tiến hành số lượng lớn nhất các cuộc điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam, với 64 vụ được ghi nhận tính đến năm 2024. Đáng chú ý, các cuộc điều tra chống né tránh thuế ngày càng phổ biến. Các thủ đoạn gian lận thường gặp bao gồm:

– Thiết lập các dây chuyền sản xuất mang tính hình thức tại Việt Nam, chỉ thực hiện lắp ráp cơ bản hoặc gia công nhỏ lẻ, không đáp ứng tiêu chí chuyển đổi cơ bản.

– Nhập khẩu sản phẩm bán thành phẩm và chỉ thực hiện công đoạn lắp ráp cuối cùng.

– Nhập khẩu sản phẩm Trung Quốc đã hoàn thiện và dán nhãn lại thành “Made in Vietnam” để xuất khẩu.

Một ví dụ đáng chú ý xảy ra vào năm 2020, khi cơ quan hải quan phát hiện tình trạng gian lận xuất xứ trên diện rộng. Trong các cuộc kiểm tra đối với xe đạp (4 doanh nghiệp), tấm pin năng lượng mặt trời (5 doanh nghiệp) và đồ nội thất bằng gỗ (12 doanh nghiệp), 100% doanh nghiệp bị phát hiện vi phạm. Các doanh nghiệp này chủ yếu nhập khẩu linh kiện hoặc hàng bán thành phẩm và chỉ thực hiện gia công tối thiểu, không làm thay đổi đặc tính cốt lõi của sản phẩm, qua đó không đủ điều kiện được công nhận có xuất xứ Việt Nam.

Diễn biến chính sách thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Việt Nam (tháng 4–tháng 7 năm 2025)

Hiệp định Thương mại Hoa Kỳ–Việt Nam, được công bố vào ngày 2 tháng 7 năm 2025, đã khép lại giai đoạn đàm phán bằng việc chính thức áp dụng mức thuế quan chung 20% đối với phần lớn hàng hóa Việt Nam và mức thuế trừng phạt 40% đối với hàng hóa chuyển tải. Sự thay đổi chính sách này đánh dấu quá trình chuyển từ các biện pháp gây sức ép ban đầu sang cách tiếp cận có cấu trúc hơn, tập trung vào việc chống gian lận xuất xứ trong khi duy trì hợp tác ngoại giao.

Diễn biến thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Các ngành chịu tác động và dữ liệu xuất khẩu

Thuế chống né tránh 40% được dự báo sẽ tác động đến tất cả các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang Hoa Kỳ, đặc biệt là những mặt hàng phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào và linh kiện từ Trung Quốc. Các ngành dễ bị tổn thương nhất bao gồm điện tử, máy móc, dệt may, nội thất và giày dép. Sự phụ thuộc lớn vào thị trường Hoa Kỳ làm gia tăng rủi ro liên quan đến các quy định mới về xuất xứ và chuyển tải.

Năm 2024, xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ đạt gần 120 tỷ USD, tăng 23% so với cùng kỳ năm trước (tăng 22,5 tỷ USD), chiếm 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.

Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ năm 2024

100%= 120 tỷ USD

Nguồn: Tổng cục Hải quan Việt Nam

Các rủi ro chính đối với doanh nghiệp Việt Nam

– Khả năng sinh lời và năng lực cạnh tranh: Mức thuế 40% có thể làm suy giảm nghiêm trọng biên lợi nhuận và khiến sản phẩm mất khả năng cạnh tranh tại thị trường Hoa Kỳ, thậm chí buộc doanh nghiệp phải rút lui.

– Gánh nặng tuân thủ: Các nhà xuất khẩu hiện phải chịu hoàn toàn trách nhiệm chứng minh các tuyên bố “Made in Vietnam”. Bất kỳ điểm không rõ ràng nào trong hồ sơ chứng từ cũng có thể dẫn đến việc áp thuế trừng phạt.

– Chi phí tái cấu trúc chuỗi cung ứng: Các doanh nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc phải tìm kiếm nhà cung cấp thay thế—một quá trình tốn kém và phức tạp, có thể làm gián đoạn hoạt động.

– Sự bất định trong thực thi: Việc thiếu các hướng dẫn thực thi rõ ràng và minh bạch có thể dẫn đến áp dụng tùy tiện, tạo ra môi trường kinh doanh thiếu ổn định.

Nhìn chung, mặc dù thuế chống né tránh 40% là một thách thức đáng kể, chính sách này cũng tạo cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam và nền kinh tế nói chung nâng cao năng lực, tăng cường tính minh bạch và theo đuổi các mô hình tăng trưởng bền vững hơn trong dài hạn.

Cơ hội dành cho các doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam

Trong bối cảnh chính sách đang thay đổi này, các doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhật Bản tại Việt Nam đang ở vị thế đặc biệt thuận lợi để hưởng lợi nhờ bốn lợi thế chính:

– Năng lực sản xuất chuyên sâu: Các doanh nghiệp Nhật Bản thường đầu tư vào công nghệ tiên tiến và quy trình sản xuất tinh vi, bảo đảm sản phẩm được chuyển đổi đáng kể tại Việt Nam. Đây là cơ sở vững chắc để khẳng định nguồn gốc Việt Nam thực chất.

– Chuỗi cung ứng minh bạch: Quản trị chuỗi cung ứng nghiêm ngặt của Nhật Bản cho phép truy xuất rõ ràng nguồn nguyên vật liệu và giá trị gia tăng được tạo ra tại Việt Nam, đây là bằng chứng quan trọng để bác bỏ cáo buộc chuyển tải bất hợp pháp.

– Uy tín về tuân thủ: Các công ty Nhật Bản có uy tín toàn cầu về tuân thủ quy định, tạo lợi thế về độ tin cậy trong quá trình làm việc với cơ quan hải quan Hoa Kỳ.

– Chiến lược đầu tư thực chất: Việc chuyển hoạt động sang Việt Nam phù hợp với các chiến lược đa dạng hóa dài hạn (tức là “China +1”) thay vì né tránh thuế một cách cơ hội. Điều này thể hiện qua các cam kết đầu tư đáng kể và bền vững.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.