Căng thẳng leo thang mới nhất ở Trung Đông không còn đơn thuần là một cuộc khủng hoảng địa chính trị khu vực. Khi căng thẳng lan rộng tới các hành lang hàng hải và năng lượng trọng yếu, cú sốc đang được truyền trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua chi phí năng lượng tăng cao, cước vận tải gia tăng, thời gian giao hàng kéo dài và mức độ bất định ngày càng lớn đối với các nhà sản xuất trên toàn thế giới. Trong bối cảnh này, Trung Quốc giữ một vị trí then chốt: vừa là một nước tiêu thụ năng lượng lớn, vừa là trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới, nước này đã trở thành kênh truyền dẫn chủ yếu qua đó một cuộc xung đột khu vực có thể phát triển thành gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuộc xung đột Trung Đông và tác động của nó đối với chuỗi cung ứng toàn cầu

Nếu nhìn từ lăng kính chuỗi cung ứng, cuộc xung đột Trung Đông không chỉ là một điểm nóng địa chính trị, mà còn là một cú sốc trực tiếp lên một số huyết mạch quan trọng nhất của thương mại toàn cầu. Khi căng thẳng lan đến Eo biển Hormuz, một hành lang hàng hải vận chuyển khoảng một phần tư lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển của thế giới, cùng với khối lượng đáng kể khí tự nhiên và phân bón, hệ quả của xung đột đã nhanh chóng vượt xa phạm vi khu vực[1]. Điều đang bị đe dọa lúc này không chỉ là dòng chảy năng lượng, mà còn là toàn bộ cấu trúc chi phí nền tảng cho sản xuất, vận tải và phân phối trên quy mô toàn cầu. Trong các chuỗi cung ứng hiện đại, năng lượng không phải là một biến số bên ngoài; đó là đầu vào nền tảng định hình gần như mọi giai đoạn vận hành[2].

Từ điểm nghẽn này, cú sốc lan truyền theo một trình tự rõ ràng. Gián đoạn đối với dòng chảy dầu và khí đẩy chi phí nhiên liệu tăng trước, sau đó lan sang cước vận tải, phí bảo hiểm, chi phí kho bãi và, cuối cùng, chi phí sản xuất[3]. Vì vậy, tác động của cuộc xung đột Trung Đông hiện nay không chỉ dừng ở việc làm chậm dòng hàng hóa; nó đang khiến chuỗi cung ứng toàn cầu trở nên đắt đỏ hơn, mong manh hơn và dễ tổn thương hơn trước các cú sốc tiếp theo. IMF đã cảnh báo rằng xung đột có thể đẩy nền kinh tế toàn cầu tới mức giá cao hơn và tăng trưởng chậm hơn. Đồng thời, UNCTAD dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 có thể giảm xuống quanh mức 1,5 đến 2,5 phần trăm[4], trong khi Chỉ số Áp lực Chuỗi Cung ứng Toàn cầu của Fed New York đã tăng lên 0,68 vào tháng 3, mức cao nhất kể từ đầu năm 2023[5].

Chỉ số Áp lực Chuỗi Cung ứng Toàn cầu (Tháng 4 năm 2025 – Tháng 3 năm 2026)*

Nguồn: Mtsinsights

(*) Chỉ số được chuẩn hóa quanh mức trung bình lịch sử. Giá trị 0 cho thấy áp lực chuỗi cung ứng đang ở mức trung bình; giá trị trên 0 cho thấy áp lực cao hơn bình thường; và giá trị dưới 0 cho thấy áp lực thấp hơn bình thường. Chỉ số càng tăng cao hơn 0, mức độ gián đoạn và áp lực chi phí trên các chuỗi cung ứng càng lớn; ngược lại, chỉ số càng giảm xuống dưới 0, điều đó thường cho thấy điều kiện chuỗi cung ứng đang được nới lỏng và trở lại bình thường hơn.

Vì sao Trung Quốc là điểm truyền dẫn trung tâm

Nếu cuộc xung đột Trung Đông đã cho thấy một cú sốc có thể lan từ Eo biển Hormuz sang giá năng lượng, vận tải và chi phí sản xuất như thế nào, thì Trung Quốc là điểm truyền dẫn quan trọng nhất để cú sốc đó tiếp tục lan ra. Điều này là do Trung Quốc không chỉ là một nước tiêu thụ năng lượng khổng lồ, mà còn phụ thuộc nặng nề vào dòng dầu từ Trung Đông. Theo IEA, hiện Trung Quốc là khách mua dầu thô Trung Đông lớn nhất ở châu Á đi qua Hormuz, chiếm 37 phần trăm tổng lượng xuất khẩu qua eo biển này, tương đương hơn 5,2 triệu thùng/ngày. Riêng dầu từ Vùng Vịnh chiếm hơn một nửa lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc[6].

Tổng nhu cầu dầu của Trung Quốc cũng được dự báo sẽ tiếp tục tăng, từ 14,2 triệu thùng/ngày năm 2019 lên mức dự báo 17 triệu thùng/ngày vào năm 2026. Đáng chú ý, tăng trưởng này không chủ yếu đến từ nhu cầu xăng truyền thống, mà ngày càng được thúc đẩy bởi naphtha, một nguyên liệu đầu vào quan trọng cho hóa dầu và sản xuất công nghiệp. Điều này cho thấy khi bất ổn ở Trung Đông làm chao đảo thị trường năng lượng, áp lực nhiều khả năng sẽ không chỉ được truyền qua giá dầu mà còn đi thẳng vào nền sản xuất và các chuỗi cung ứng công nghiệp của Trung Quốc.

Tuy nhiên, Trung Quốc đang ở trung tâm của hiệu ứng domino không chỉ vì nước này nhập khẩu khối lượng lớn năng lượng, mà còn vì đây vẫn là trung tâm sản xuất then chốt của thế giới. WTO cho biết kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Trung Quốc đạt 3,77 nghìn tỷ USD vào năm 2025, chiếm 14,4% tổng thương mại hàng hóa toàn cầu và đóng góp khoảng 30% vào tăng trưởng xuất khẩu toàn cầu. Trung Quốc cũng tiếp tục là nhà cung cấp hàng đầu về điện tử và hàng hóa trung gian cho các mạng lưới sản xuất khu vực[7].

Vai trò trung tâm này càng được củng cố trong các ngành chiến lược. Năm 2025, xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc tăng 13,2% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu thiết bị chuyên dụng, máy công cụ cao cấp và robot công nghiệp lần lượt tăng 20,6%, 21,5% và 48,7%. Trong các ngành xanh, xuất khẩu pin lithium và tua-bin gió tăng vọt lần lượt 26,2% và 48,7%, trong khi xuất khẩu xe máy điện và xe đạp điện tăng 18,1%[8].

Trong các lĩnh vực như pin xe điện và điện mặt trời, mức độ tập trung còn rõ nét hơn. IEA cho biết Trung Quốc chiếm gần 80% sản lượng pin EV toàn cầu, gần 85% vật liệu cathode, hơn 90% vật liệu anode, và trên 80% năng lực sản xuất ở tất cả các công đoạn chính của chuỗi cung ứng điện mặt trời PV. Kết quả là, các cú sốc đi qua Trung Quốc hiếm khi dừng lại ở biên giới nước này; chúng thường lan tỏa ra bên ngoài thông qua chi phí đầu vào cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn và rủi ro thiếu hụt nguồn cung gia tăng trong những ngành phụ thuộc mạnh vào sản lượng từ Trung Quốc[9].[10]

Hiệu ứng domino từ Trung Quốc lan rộng ra các chuỗi cung ứng toàn cầu như thế nào

Hiệu ứng domino từ Trung Quốc thường không bắt đầu bằng tình trạng thiếu hụt sản phẩm ngay lập tức. Nó thường xuất hiện trước tiên qua chi phí gia tăng và các khoản chậm trễ tích tụ trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi xung đột ở Trung Đông đẩy giá năng lượng, cước vận tải và phí bảo hiểm tăng lên, những áp lực đó sẽ ngấm vào chi phí sản xuất tại Trung Quốc rồi được truyền tiếp vào giá xuất khẩu và các mạng lưới cung ứng toàn cầu. Đồng thời, rủi ro vận chuyển cao hơn làm kéo dài thời gian giao hàng, làm gián đoạn kế hoạch sản xuất và buộc doanh nghiệp phải duy trì mức tồn kho an toàn cao hơn. Với vai trò là một trong những trung tâm cung ứng lớn nhất thế giới, bất kỳ thay đổi nào về cấu trúc chi phí hoặc thời gian giao hàng trong Trung Quốc đều có thể nhanh chóng tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên các ngành phụ thuộc sâu vào nguồn cung từ Trung Quốc, bao gồm điện tử, máy móc, ô tô, pin và năng lượng mặt trời.

Đã có những dấu hiệu rõ rệt cho thấy áp lực chi phí tại Trung Quốc đang vượt ra ngoài thị trường nguyên liệu thô và tác động trực tiếp đến doanh nghiệp. Trong lĩnh vực điện tử, Kingboard Laminates, nhà sản xuất laminate phủ đồng lớn nhất thế giới, đã tăng giá ba lần chỉ trong ba tháng, với mức tăng khoảng 10% cho cả vật liệu và gia công[11]. Trong ngành ô tô, nhà sản xuất xe điện NIO cho biết tình trạng thiếu hụt chip nhớ và giá nguyên liệu thô tăng cao có thể làm chi phí sản xuất EV tăng thêm từ 6.000 đến 10.000 nhân dân tệ cho mỗi xe[12]. Trong chuỗi cung ứng pin, áp lực đã trở nên rõ rệt khi các nhà cung cấp vật liệu cathode của Trung Quốc tìm cách điều chỉnh giá, với mức chiết khấu so với cobalt sulfate giao ngay thu hẹp từ khoảng 10% xuống còn 5%, trong khi giá cobalt tăng từ khoảng 10 USD mỗi pound lên gần 24 USD mỗi pound trong năm 2025[13]. Trong lĩnh vực điện mặt trời, giá bạc tăng khoảng 130% trong 12 tháng đã làm chi phí sản xuất tấm pin mặt trời tăng 7% đến 15%.[14]

Những thị trường nào có khả năng bị ảnh hưởng nhiều nhất?

ASEAN nhiều khả năng sẽ là khu vực đầu tiên cảm nhận tác động của hiệu ứng domino từ Trung Quốc, vì hiện tại đây là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc và có mức độ tích hợp sâu với Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng sản xuất. Nếu chi phí sản xuất, năng lượng hoặc logistics tại Trung Quốc tăng lên, các nền kinh tế như Việt Nam, Thái Lan và Malaysia nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với giá linh kiện cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn, và rủi ro lớn hơn đối với các ngành lắp ráp, đặc biệt là điện tử và thiết bị công nghiệp[15] .

Tại Việt Nam, Trung Quốc hiện là thị trường nhập khẩu lớn nhất của quốc gia này. Trong quý I năm 2026, kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc đạt 50,1 tỷ USD, tăng 34,4% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu là hàng hóa trung gian và hàng hóa tư bản, đặc biệt là máy móc, thiết bị và phụ tùng[16]. Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nào ảnh hưởng đến dòng chảy xuất khẩu từ Trung Quốc sang Việt Nam nhiều khả năng sẽ không làm giảm chủ yếu lượng nhập khẩu hàng tiêu dùng; thay vào đó, trước hết nó sẽ làm gia tăng cả chi phí lẫn mức độ bất định liên quan đến nguồn cung linh kiện, máy móc và nguyên liệu thô mà các nhà máy tại Việt Nam sử dụng, qua đó gây áp lực lên kế hoạch sản xuất, độ tin cậy giao hàng và năng lực cạnh tranh xuất khẩu.

Đông Bắc Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản, cũng rất dễ bị tổn thương vì cả hai nền kinh tế này đều gắn chặt với Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng công nghệ, đồng thời vẫn phụ thuộc vào các đầu vào chiến lược do Trung Quốc kiểm soát. Nếu cú sốc được truyền qua Trung Quốc, Hàn Quốc nhiều khả năng sẽ chịu tác động lớn hơn trong lĩnh vực bán dẫn, pin và hóa dầu, trong khi Nhật Bản có thể đối mặt với áp lực lớn hơn ở ô tô, linh kiện công nghệ cao và các vật liệu chiến lược như đất hiếm.[17] [18]

Châu Âu, đặc biệt là Đức, cũng là một thị trường nhiều khả năng sẽ bị ảnh hưởng đáng kể ở cấp độ công nghiệp giá trị cao. Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò chủ chốt trong việc cung cấp điện tử, hàng trung gian và nhiều loại sản phẩm chiến lược cho thị trường châu Âu. Kết quả là, bất kỳ sự gia tăng nào về chi phí hoặc thời gian giao hàng tại Trung Quốc cũng có thể tác động đến châu Âu không chỉ thông qua giá nhập khẩu cao hơn mà còn qua các gián đoạn trực tiếp đối với những ngành sản xuất cốt lõi như máy móc, ô tô, hóa chất và thiết bị công nghiệp.[19] [20]

Phần kết luận

Xung đột ở Trung Đông cho thấy một cuộc khủng hoảng địa chính trị mang tính khu vực có thể nhanh chóng chuyển hóa thành một cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu khi nó đánh trúng các hành lang năng lượng và vận tải then chốt. Tuy nhiên, quy mô đầy đủ của cú sốc đó chỉ trở nên rõ ràng khi nó đi qua Trung Quốc, nơi chi phí năng lượng gia tăng và rủi ro logistics được chuyển hóa thành chi phí sản xuất cao hơn, thời gian giao hàng kéo dài hơn và sự bất ổn lan rộng trên các mạng lưới công nghiệp. Theo nghĩa này, Trung Quốc không phải là nguồn gốc của khủng hoảng, mà là kênh trung tâm thông qua đó một gián đoạn khu vực có thể trở thành hiệu ứng domino toàn cầu.

Đọc thêm

Xung đột Trung Đông: Từ căng thẳng địa chính trị đến rủi ro xuất khẩu – Tác động đối với ngành dệt may, điện tử và chế biến gỗ của Việt Nam

Xung đột Trung Đông: Góc nhìn về chính trị và năng lượng sạch – Thời điểm vàng cho năng lượng sinh học tại Việt Nam

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

[1] https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-response/strait-of-hormuz

[2] https://unctad.org/system/files/official-document/osgttinf2026d1_en.pdf

[3] https://www.reuters.com/world/middle-east/war-middle-east-will-lead-slower-growth-higher-inflation-imf-chief-tells-reuters-2026-04-06/

[4] https://unctad.org/news/hormuz-disruption-deepens-global-economic-strain-across-trade-prices-and-finance

[5] https://www.mtsinsights.com/events/4091/

[6] https://iea.blob.core.windows.net/assets/a25ddf53-cd6c-4910-ac90-16bfd28399e7/-12MAR2026_OilMarketReport.pdf

[7] https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/gtos0326_e.pdf

[8] https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968cbfac6d00ca5f9a08969.html

[9] https://iea.blob.core.windows.net/assets/4eedd256-b3db-4bc6-b5aa-2711ddfc1f90/SpecialReportonSolarPVGlobalSupplyChains.pdf

[10] https://iea.blob.core.windows.net/assets/7ea38b60-3033-42a6-9589-71134f4229f4/GlobalEVOutlook2025.pdf

[11] https://vnbusiness.vn/gia-linh-kien-tang-gay-hieu-ung-domino-tren-thi-truong-dien-tu.html

[12] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinas-nio-targets-overseas-sales-thousands-cars-this-year-2026-03-11/

[13] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinese-battery-material-makers-push-higher-prices-cobalt-rally-hits-supply-2025-11-14/

[14] https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/solar-industry-accelerates-shift-silver-costs-soar-2026-02-19/

[15] https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968cbfac6d00ca5f9a08969.html

[16] https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/04/xuat-nhap-khau-viet-nam-tang-truong-truoc-bien-dong-toan-cau/

[17] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-says-chinas-dual-use-export-ban-unacceptable-rare-earths-crosshairs-2026-01-07/

[18] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-seeks-closer-china-cooperation-secure-critical-mineral-supply-chains-2026-02-05/

[19] https://tradingeconomics.com/germany/imports/china/electrical-electronic-equipment

[20] https://www.destatis.de/EN/Press/2026/02/PE26_056_51.html