Nền kinh tế phi chính thức của Việt Nam là một bộ phận quan trọng và phức tạp trong bức tranh kinh tế quốc gia, đóng góp đáng kể vào GDP và việc làm. Quy mô của nền kinh tế phi chính thức tại Việt Nam là rất lớn. Với đặc trưng là tỷ lệ cao các doanh nghiệp chưa đăng ký và người lao động không có hợp đồng chính thức cũng như các chế độ bảo trợ xã hội, khu vực này vừa mang lại cơ hội vừa đặt ra nhiều thách thức. Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, việc hiểu rõ động lực của nền kinh tế phi chính thức tại Việt Nam là yếu tố then chốt cho công tác hoạch định chiến lược. Bài viết này cung cấp cái nhìn tổng quan toàn diện về môi trường pháp lý, quy mô thị trường, các phân khúc chính và những xu hướng hiện hành, qua đó đưa ra các nhận định có tính ứng dụng cho việc thâm nhập và vận hành trong thị trường đa diện này.

Quy định

Trong lịch sử, Chính phủ Việt Nam đã áp dụng cách tiếp cận kết hợp đối với nền kinh tế phi chính thức, thừa nhận vai trò của khu vực này trong tạo việc làm, đồng thời tìm cách chính thức hóa để mở rộng cơ sở thuế và tăng cường bảo vệ người lao động. Các quy định và chính sách chủ chốt tác động đến nền kinh tế phi chính thức của Việt Nam bao gồm:

– Luật Lao động: Bộ luật Lao động năm 2019, có hiệu lực từ năm 2021, điều chỉnh các quan hệ việc làm. Tuy nhiên, việc thực thi chủ yếu chỉ giới hạn trong khu vực chính thức. Một bước phát triển đáng chú ý là Luật Việc làm Việt Nam 2025, theo đó lần đầu tiên cho phép người lao động không có hợp đồng (freelancer, người làm việc theo nền tảng) tự nguyện tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Đây là một bước tiến hướng tới việc mở rộng mạng lưới an sinh xã hội cho lực lượng lao động phi chính thức.

– Đăng ký kinh doanh: Quy trình đăng ký doanh nghiệp nhỏ hoặc hộ kinh doanh được quy định trong Luật Doanh nghiệp. Mặc dù Chính phủ đã nỗ lực đơn giản hóa thủ tục thông qua Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, nhiều hoạt động quy mô nhỏ, đặc biệt là hộ kinh doanh, vẫn chưa được đăng ký do thiếu nhận thức, cho rằng quy trình phức tạp hoặc mong muốn tránh thuế và sự giám sát của cơ quan quản lý.

– Chính sách chính thức hóa: Chính phủ đã triển khai nhiều nghị quyết và chính sách nhằm khuyến khích chính thức hóa. Chẳng hạn, Nghị quyết 68 cho thấy sự tập trung trở lại vào việc hỗ trợ hộ kinh doanh và doanh nghiệp vừa và nhỏ, hướng tới cung cấp khả năng tiếp cận tốt hơn với nguồn vốn và các nền tảng số. Chính phủ cũng khuyến khích thành lập các hợp tác xã như một mô hình hỗ trợ lẫn nhau giữa các hộ kinh doanh. Tuy nhiên, các biện pháp mang tính tình thế, chẳng hạn như cấm người bán hàng rong hoạt động tại một số khu vực ở các thành phố lớn, cũng đã được áp dụng, thường gây ra những hệ quả xáo trộn đối với những người phụ thuộc vào các hoạt động phi chính thức để kiếm sống.

Tổng quan thị trường

Nền kinh tế phi chính thức của Việt Nam là một bộ phận đáng kể trong cấu trúc kinh tế quốc gia.

– Quy mô và phạm vi: Năm 2021, Việt Nam ước tính có 33,6 triệu lao động phi chính thức, chiếm khoảng 68.5% trong tổng số người đang có việc làm[1]. Phần lớn trong số này, gần ba phần tư, sinh sống tại khu vực nông thôn[2].

Percentage of Formal and Informal Labour in Vietnam (%)

100%= 49.1 million people

Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2021

– Đóng góp vào GDP: Mặc dù khó xác định con số chính xác, các ước tính cho thấy nền kinh tế phi chính thức đóng góp từ 15% đến 27% vào GDP của Việt Nam[3]. Mức đóng góp đáng kể này cho thấy tầm quan trọng của khu vực trong việc tạo thu nhập và hỗ trợ sinh kế, đặc biệt đối với những người có khả năng tiếp cận hạn chế với việc làm chính thức.

– Lao động phi chính thức theo ngành: Phần lớn lao động phi chính thức (trên 90%) tập trung trong ba ngành chính[4]:

• • ▪ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản (AFF): Đây là ngành có tỷ lệ lao động phi chính thức cao nhất, đặc biệt tại khu vực nông thôn.
  • ▪ Xây dựng: Một ngành sử dụng đáng kể lao động phi chính thức và lao động thời vụ.
  • ▪ Dịch vụ: Bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, từ bán hàng rong và vận tải đến các hộ kinh doanh.

Dữ liệu năm 2023 cho thấy cơ cấu ngành của tổng số 51,3 triệu người đang có việc làm: 13,8 triệu người trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản, 17,2 triệu người trong công nghiệp và xây dựng, và 20,3 triệu người trong dịch vụ[5]. Trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản, ước tính 99% lực lượng lao động là lao động phi chính thức, nhấn mạnh tính chất ăn sâu của việc làm phi chính thức tại khu vực nông thôn Việt Nam[6].

Một đặc điểm chính của lao động phi chính thức tại Việt Nam là trình độ chuyên môn và kỹ thuật còn hạn chế, với tỷ lệ cao làm việc trong các nghề giản đơn. Thu nhập bình quân hàng tháng của họ thấp hơn đáng kể so với lao động chính thức, thường dưới mức lương tối thiểu vùng.

Các phân khúc chính

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Mặc dù đa dạng, các phân khúc này có những điểm chung là mức độ dễ bị tổn thương và khả năng chống chịu. Họ giữ vai trò thiết yếu trong đời sống hằng ngày và nền kinh tế Việt Nam, cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu và tạo ra mạng lưới an sinh cho một bộ phận lớn dân số.

Xu hướng thị trường

Một số xu hướng chính đang định hình nền kinh tế phi chính thức của Việt Nam:

– Tác động của công nghệ: Sự phát triển của các nền tảng số và công nghệ di động đang tạo ra những cơ hội mới cho lao động phi chính thức, đặc biệt trong nền kinh tế việc làm tự do. Các nền tảng gọi xe, giao đồ ăn và thương mại điện tử đã mở ra những phương thức mới để tạo thu nhập. Tuy nhiên, điều này cũng dẫn đến những hình thức bấp bênh mới, khi người lao động phụ thuộc vào các công ty nền tảng vốn thường không cung cấp các phúc lợi việc làm truyền thống.

– Nỗ lực chính thức hóa của Chính phủ: Chính phủ ngày càng tập trung vào việc chính thức hóa nền kinh tế phi chính thức nhằm mở rộng cơ sở thuế, tăng cường bảo vệ người lao động và tạo sân chơi bình đẳng hơn cho các doanh nghiệp. Luật Việc làm mới năm 2025 là một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng này, với mục tiêu mở rộng bảo hiểm xã hội cho nhiều nhóm lao động hơn.

– Đô thị hóa: Đô thị hóa nhanh chóng đang thúc đẩy khu vực phi chính thức tại đô thị phát triển, khi người di cư từ nông thôn thường tìm việc trong các lĩnh vực xây dựng, dịch vụ và bán hàng rong phi chính thức. Điều này gây áp lực lên cơ sở hạ tầng và dịch vụ đô thị, đồng thời tạo ra những thách thức cho chính quyền địa phương.

– Đại dịch COVID-19: Đại dịch đã làm nổi bật mức độ dễ bị tổn thương của lao động phi chính thức, những người thường là nhóm đầu tiên mất việc và không được tiếp cận các mạng lưới an sinh xã hội. Điều này làm gia tăng tính cấp thiết của các chính sách nhằm bảo vệ tốt hơn phân khúc lực lượng lao động này.

Hàm ý đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư

Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, nền kinh tế phi chính thức của Việt Nam tạo ra một bức tranh đan xen giữa cơ hội và thách thức.

Những cơ hội

– Cơ sở người tiêu dùng lớn: Nền kinh tế phi chính thức đại diện cho một thị trường tiêu dùng rộng lớn và phần lớn vẫn chưa được khai thác. Các doanh nghiệp có thể cung cấp sản phẩm và dịch vụ phù hợp với nhu cầu cũng như khả năng chi trả của nhóm nhân khẩu học này sẽ tìm thấy những cơ hội tăng trưởng đáng kể.

– Lao động linh hoạt: Khu vực phi chính thức cung cấp một nguồn lao động lớn và linh hoạt, có thể mang lại lợi thế cho các doanh nghiệp có nhu cầu lao động biến động.

– Hợp tác và tìm nguồn cung ứng: Các doanh nghiệp chính thức có thể hợp tác với các cơ sở kinh doanh phi chính thức trong việc tìm nguồn nguyên vật liệu, sản xuất linh kiện hoặc phân phối sản phẩm. Điều này có thể tạo ra các chuỗi cung ứng toàn diện và có khả năng chống chịu tốt hơn.

Thách thức

– Thiếu dữ liệu: The absence of reliable data on the informal economy makes it difficult to assess market size, consumer preferences, and creditworthiness.

– Regulatory Gray Areas: Operating in and with the informal economy can involve navigating a complex and often ambiguous regulatory environment.

- Cuộc thi: Formal businesses may face competition from informal enterprises that do not have the same tax and regulatory burdens.

– Logistics and Distribution: Reaching consumers and businesses in the informal economy can be challenging due to a lack of formal addresses and infrastructure.

Những hàm ý có thể thực hiện được

To successfully engage with Vietnam’s informal economy, businesses and investors should consider the following strategies:

– Develop Inclusive Business Models: Design products, services, and distribution channels that are accessible and affordable for low-income consumers and small, informal businesses. The food and beverage franchise industry, as analyzed by b-company.jp, provides an excellent case study[7]. Low-cost, turnkey franchise models can be particularly effective. For an informal household business owner, the prospect of formalizing on their own is daunting due to the perceived complexity and cost[8]. A franchise model de-risks this transition by providing a pre-packaged formal structure, standardized processes for accounting and regulatory compliance, brand recognition, and operational support. This transforms a formidable leap into a manageable step. For the franchisor, it is a highly scalable market entry strategy that taps into a vast pool of experienced, grassroots entrepreneurs. This model is replicable in other sectors such as retail, education, and personal services.

– Leverage Digital Technology: Use mobile payments, e-commerce platforms, and other digital tools to reach and transact with the informal sector. For example, a financial technology company could develop a simple, mobile-first bookkeeping and inventory management application tailored to the needs of household businesses. By offering this tool for free or on a freemium basis, the company can gain invaluable, real-time data on the cash flows, sales cycles, and creditworthiness of a previously invisible market segment. This data can then be used to develop and offer tailored micro-loans, insurance products, or digital payment solutions, effectively bringing these businesses into the formal financial system in a way that provides them with tangible value. This approach uses technology not just for sales, but as a data-gathering and formalization-facilitating platform.

– Build Trust and Relationships: Establish strong relationships with community leaders, local associations, and informal business owners to gain a better understanding of the market and build trust.

– Advocate for a More Enabling Environment: Support policies and initiatives that promote the formalization of the informal economy in a way that is beneficial for both businesses and workers. This includes advocating for simplified business registration, improved access to finance, and expanded social protection. For example, instead of divesting from informal suppliers, leading firms can invest in them. This involves proactively mapping supply chains to identify informal links, providing targeted capacity-building programs (e.g., training on quality standards, financial literacy, occupational safety), and actively assisting them in the formalization process by facilitating access to credit or simplifying registration procedures. In an era of increasing global scrutiny of supply chain ethics and transparency, a company that can demonstrate it has invested in formalizing and upgrading its local supplier base turns a potential liability into a powerful brand asset and a more resilient, loyal, and higher-quality supply chain

– Due Diligence: Conduct thorough due diligence to understand the legal and reputational risks associated with engaging with the informal sector.

By adopting a strategic and nuanced approach, businesses and investors can not only tap into the economic potential of Vietnam’s informal economy but also contribute to a more inclusive and sustainable economic development path for the country.

[1] informal employment – Economica Vietnam, accessed September 15, 2025, https://www.economica.vn/Content/files/PUBL%20%26%20REP/Informal%20Employment%20in%20Vietnam.pdf

[2] WORKERS IN INFORMAL EMPLOYMENT IN VIET NAM, accessed September 15, 2025, https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/LAO-DONG-CO-VIEC-LAM-PHI-CHINH-THUC-O-VIET-NAM-Eg-final.pdf

[3] How large is Vietnam’s informal economy? – ResearchGate, accessed September 15, 2025, https://www.researchgate.net/publication/331525802_How_large_is_Vietnam’s_informal_economy

[4] WORKERS IN INFORMAL EMPLOYMENT IN VIET NAM, accessed September 15, 2025, https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/LAO-DONG-CO-VIEC-LAM-PHI-CHINH-THUC-O-VIET-NAM-Eg-final.pdf

[5] Employment numbers rise but labour market quality yet to improve: GSO, accessed September 15, 2025, https://vss.gov.vn/UserControls/Publishing/News/BinhLuan/pFormPrint.aspx?UrlListProcess=/content/english/tintuc/Lists/EnNews&ItemID=11893&IsTA=True

[6] WORKERS IN INFORMAL EMPLOYMENT IN VIET NAM, accessed September 15, 2025, https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/LAO-DONG-CO-VIEC-LAM-PHI-CHINH-THUC-O-VIET-NAM-Eg-final.pdf

[7] Vietnam’s F&B Franchising Industry: From expansion to consolidation – B-Company, accessed September 15, 2025, https://b-company.jp/vietnams-fb-franchising-industry-from-expansion-to-consolidation/

[8] Why are millions of home-based businesses in Vietnam ignoring registering as companies?, accessed September 15, 2025, https://hanoitimes.vn/why-are-millions-of-home-based-businesses-in-vietnam-ignoring-registering-as-companies.659867.html

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.