Nghị định số 249/2025/NĐ-CP của Việt Nam là một bước tiến quan trọng nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học và công nghệ trình độ cao trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về nhân tài ngày càng gay gắt. Bằng việc đưa ra các cơ chế tuyển dụng linh hoạt, chế độ đãi ngộ theo định hướng thị trường, quyền tự chủ chuyên môn và chính sách hỗ trợ toàn diện cho gia đình, nghị định thể hiện cam kết của Việt Nam đối với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Mặc dù vẫn còn những thách thức trong quá trình triển khai trên thực tế, tác động của nghị định đến khả năng thu hút nhân tài, năng lực nghiên cứu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ là những yếu tố đáng lưu ý đối với các nhà đầu tư nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.

Bối cảnh và tình hình tại Việt Nam

Yêu cầu cấp thiết từ định hướng của Chính phủ

Việt Nam đã xác định rõ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực nền tảng cho phát triển quốc gia. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định các lĩnh vực này là đột phá chiến lược hàng đầu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Nghị quyết hướng tới việc tận dụng đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để nâng cao năng suất, nâng cấp cơ cấu sản xuất và ngăn ngừa nguy cơ đình trệ phát triển trước cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư[1]. Để đạt được mục tiêu nêu trong nghị quyết, nguồn nhân lực được xác định là một trong những tài sản có giá trị nhất.

Tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao

Việt Nam đã đạt được những tiến bộ về tỷ lệ tham gia giáo dục đại học và mở rộng lực lượng lao động. Trong giai đoạn 2015–2023, số người tham gia nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ tăng đều với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) đạt 3.53%. Tỷ lệ chuyên gia có bằng tiến sĩ đang gia tăng [2].

Number of people engaged in scientific research and technological development in Vietnam (2015-2023)

Đơn vị: %

Nguồn: Văn phòng Thống kê Quốc gia

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn tiếp tục đối mặt với tình trạng thiếu hụt đáng kể nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao. Riêng trong lĩnh vực công nghệ thông tin, Việt Nam được dự báo sẽ cần khoảng 700.000 nhân lực CNTT vào năm 2025, nhưng các cơ sở đào tạo trong nước hiện chỉ cung cấp được một phần nhỏ số nhân lực có năng lực đáp ứng ngay yêu cầu công việc[3].

Bên cạnh đó, nhiều đánh giá cho thấy mặc dù số lượng tuyển sinh các chương trình STEM bậc đại học và sau đại học đã tăng, nhiều sinh viên tốt nghiệp vẫn thiếu kỹ năng thực tiễn và năng lực phù hợp với yêu cầu của ngành. Do sự mất cân đối giữa chương trình đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động, chỉ khoảng 30% số sinh viên CNTT tốt nghiệp đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp[4].

Cạnh tranh toàn cầu về nhân tài

Vị trí địa lý của Việt Nam tại Đông Á và Đông Nam Á đặt quốc gia này ở giao điểm của một số hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động nhất thế giới. Năm 2025, Việt Nam xếp thứ 44 trong bảng xếp hạng toàn cầu và thứ 9 trong khu vực Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương, đứng sau các nền kinh tế đổi mới sáng tạo láng giềng như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Hong Kong [5].

Vị trí gần các nền kinh tế này vừa tạo ra cơ hội, vừa dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt về nhân tài có kỹ năng cao, khi các nền kinh tế đó thu hút và giữ chân chuyên gia thông qua năng lực đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái nghiên cứu được thiết lập và mức độ hội nhập sâu rộng hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Top 10 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 tại khu vực Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương

Đơn vị: điểm GII

Nguồn: Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới

Đồng thời, Việt Nam đang đối mặt với thách thức chảy máu chất xám. Theo World Bank, khoảng 65% nhân tài của Việt Nam hiện đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài, đặc biệt trong các lĩnh vực tăng trưởng cao và các thị trường công nghệ tiên tiến[6]. Tình trạng này càng bị củng cố bởi một vòng luẩn quẩn kéo dài: nhiều sinh viên tốt nghiệp xuất sắc theo học tiến sĩ ở nước ngoài và không trở về, trong khi những người ở lại Việt Nam thường gặp phải các hạn chế như nguồn kinh phí nghiên cứu hạn hẹp và cơ sở hạ tầng phòng thí nghiệm lạc hậu. Việt Nam gặp khó khăn khi cạnh tranh với các ưu đãi kinh tế và nguồn lực mà các quốc gia láng giềng trong khu vực cung cấp: không chỉ có mức lương cao hơn, các trung tâm đổi mới sáng tạo ở nước ngoài còn mang đến cho nhân tài môi trường R&D phát triển chuyên sâu và mạng lưới toàn cầu.

Việc ban hành Nghị định 249/2025/NĐ-CP

Trước bối cảnh này, Nghị định số 249/2025/NĐ-CP về cơ chế, chính sách thu hút chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực công đã được ban hành.

Những điểm nổi bật của Nghị định 249/2025/NĐ-CP

Nguồn: B&Company, tổng hợp từ Nghị định 249/2025/NĐ-CP

Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của nghị định là mức độ tự chủ chuyên môn được trao cho các chuyên gia[7]. Quan trọng không kém là cơ chế đãi ngộ theo định hướng thị trường. Khác với các chế độ khu vực công truyền thống bị ràng buộc bởi thang bảng lương cứng nhắc, Nghị định 249 cho phép đàm phán toàn bộ mức lương dựa trên chuyên môn, vai trò và điều kiện thị trường.

Hơn nữa, sau khi hoàn thành nhiệm vụ được giao, chuyên gia có thể được giao giữ các vị trí lãnh đạo và quản lý tại đơn vị sự nghiệp công lập mà không bị ràng buộc bởi độ tuổi, quy hoạch chức năng, trình độ lý luận chính trị hoặc thời gian giữ chức vụ liên tiếp như trước đây[8].

Ngoài ra, việc mở rộng hỗ trợ cho các thành viên gia đình cho thấy chính sách thừa nhận rằng thu hút nhân tài không chỉ là quyết định của cá nhân mà còn là quyết định ở cấp hộ gia đình.

Thách thức và hạn chế của Nghị định

Thành công của nghị định phụ thuộc nhiều vào năng lực triển khai ở cấp bộ, ngành và địa phương. Nhiều cơ quan nhà nước chưa có kinh nghiệm trong việc đàm phán mức lương theo thị trường, quản lý hợp đồng dựa trên kết quả thực hiện công việc hoặc đánh giá các chuyên gia quốc tế cấp cao[9].

Mặc dù trên giấy tờ, các chuyên gia được trao quyền tự chủ đáng kể, nhưng trên thực tế, các biện pháp kiểm soát hành chính vẫn có thể hạn chế việc ra quyết định thực tế quyền lực. Nếu các quy trình phê duyệt cũ, quy định mua sắm công hoặc hệ thống thứ bậc nội bộ không được cải cách đồng bộ, chuyên gia có thể nhận thấy khoảng cách giữa thẩm quyền chính thức và quyền tự chủ thực tế.

Mặc dù Nghị định 249 đưa ra các cơ chế khuyến khích mạnh mẽ, những thách thức trong việc hòa nhập phi tài chính đối với các chuyên gia vẫn còn tồn tại. Rào cản ngôn ngữ và khác biệt trong văn hóa làm việc có thể ảnh hưởng đến khả năng làm việc hiệu quả của các chuyên gia nước ngoài. Ngay cả các chuyên gia Việt Nam cũng có thể gặp phải cú sốc văn hóa khi chuyển sang khu vực công. Nếu không có giai đoạn chuyển tiếp và sự hỗ trợ từ các hệ thống quản trị nhân tài, chuyên gia có thể phải dành quá nhiều thời gian để thích nghi với những phức tạp về văn hóa thay vì tập trung vào công việc kỹ thuật cốt lõi[10].

Kết luận và hàm ý

Nghị định phản ánh quyết tâm của Việt Nam trong việc củng cố năng lực quốc gia về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, điều này tạo ra các cơ hội dài hạn. Nền tảng nghiên cứu khu vực công vững mạnh hơn cùng đội ngũ chuyên gia có kết nối toàn cầu rộng hơn có thể thúc đẩy chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực hấp thụ của địa phương và cải thiện chất lượng hợp tác với các đối tác Việt Nam. Các nhà đầu tư trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, trung tâm R&D, dịch vụ số và các ngành công nghiệp tiên tiến nên theo dõi cách Nghị định 249 được chuyển hóa thành những cải thiện về hạ tầng nghiên cứu, mức độ tinh vi của khung pháp lý và hệ sinh thái nhân tài. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến tính khả thi của dự án và kết quả đổi mới sáng tạo, ngay cả ngoài khu vực công.

Đồng thời, các nhà đầu tư nước ngoài cũng có thể phải đối mặt với những thách thức mới nổi. Khi Việt Nam tăng cường cạnh tranh để thu hút nhân tài hàng đầu (cả trong nước và quốc tế), các doanh nghiệp tư nhân có thể phải đối mặt với thị trường lao động thắt chặt hơn và áp lực tăng lương đối với các chuyên gia có kỹ năng cao. Do đó, nhà đầu tư nên chú trọng đến cạnh tranh nhân tài và các chiến lược phát triển lực lượng lao động khi Việt Nam chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo nhiều hơn.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

Đọc thêm

Cập nhật thị trường lao động Việt Nam: Tăng lương tối thiểu theo khu vực có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026.

Thị trường nhân lực CNTT tại Việt Nam – Cơ hội hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài

[1] Dan Tri, Việt Nam sẽ phát triển bằng đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (https://dantri.com.vn/khoa-hoc/viet-nam-se-la-quoc-gia-phat-trien-bang-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-doi-so-20241225113651366.htm)

[2] National Statistics Office, Số người tham gia nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (https://www.nso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1332&theme=Education)

[3] VN Economy, Ngành công nghệ thông tin Việt Nam hiện đang thiếu 200.000 nhân lực so với nhu cầu (https://vneconomy.vn/nganh-cong-nghe-thong-tin-viet-nam-dang-thieu-hut-200-000-nhan-luc-so-voi-nhu-cau.htm)

[4] Dan Tri, Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nhân tài có trình độ cao (hhttps://dantri.com.vn/cong-nghe/viet-nam-thieu-hut-nghiem-trong-nhan-luc-trinh-do-cao-20250326132608030.htm)

[5] World Intellectual Property Organization, Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/assets/80937/2000EN%20Global%20Innovation%20Index%202025%20-%20Full%20-%20v8.pdf)

[6] World Bank, Thúc đẩy phát triển nhân tài công nghệ cao tại Việt Nam (https://documents1.worldbank.org/curated/en/099142309042522486/pdf/IDU-743c96bd-3fe7-4755-88a6-903c94bc5f08.pdf)

[7] Vietnam Education, Nghị định 249 mở “đường cao tốc” thông thoáng cho nhân tài và chuyên gia vào khu vực công (https://giaoduc.net.vn/nghi-dinh-249-mo-duong-cao-toc-thong-thoang-cho-nhan-tai-chuyen-gia-vao-khu-vuc-cong-post254772.gd)

[8] Phap Luat Magazine, Không cần quy hoạch chính thức, các chuyên gia khoa học có thể trở thành lãnh đạo trong các cơ quan nhà nước. (https://plo.vn/khong-can-quy-hoach-chuyen-gia-khoa-hoc-co-the-lam-lanh-dao-trong-co-quan-nha-nuoc-post871402.html)

[9] Vietnam Education, Nghị định 249 mở “đường cao tốc” thông thoáng cho nhân tài và chuyên gia vào khu vực công (https://giaoduc.net.vn/nghi-dinh-249-mo-duong-cao-toc-thong-thoang-cho-nhan-tai-chuyen-gia-vao-khu-vuc-cong-post254772.gd)

[10] Vietnam Education, Để thu hút hiệu quả các chuyên gia khoa học và công nghệ vào khu vực công, cần thiết lập hệ thống “bộ lọc hai tầng” (https://giaoduc.net.vn/de-thu-hut-chuyen-gia-khcn-vao-khu-vuc-cong-hieu-qua-can-xay-dung-bo-loc-hai-tang-post254940.gd)