Nghị định số 249/2025/NĐ-CP của Việt Nam là một bước tiến quan trọng nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực khoa học và công nghệ trình độ cao trong bối cảnh cạnh tranh nhân tài toàn cầu ngày càng gay gắt. Thông qua việc đưa ra các cơ chế tuyển dụng linh hoạt, chế độ đãi ngộ theo định hướng thị trường, quyền tự chủ chuyên môn và chính sách hỗ trợ toàn diện cho gia đình, nghị định thể hiện cam kết của Việt Nam đối với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Mặc dù vẫn còn những thách thức trong quá trình triển khai thực tế, tác động của nghị định đối với nguồn cung nhân tài, năng lực nghiên cứu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ là những yếu tố đáng lưu ý đối với các nhà đầu tư nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.

Bối cảnh và tình hình tại Việt Nam

Yêu cầu cấp thiết từ định hướng của Chính phủ

Việt Nam đã khẳng định rõ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực nền tảng cho phát triển quốc gia. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định các lĩnh vực này là đột phá chiến lược hàng đầu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, hiện đại hóa và hội nhập toàn cầu. Nghị quyết hướng tới việc tận dụng đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để nâng cao năng suất, nâng cấp cơ cấu sản xuất và ngăn ngừa nguy cơ đình trệ phát triển trước cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư[1]. Để đạt được mục tiêu nêu trong nghị quyết, nguồn nhân lực được xác định là một trong những tài sản có giá trị nhất.

Tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao

Việt Nam đã đạt được những tiến bộ trong việc mở rộng tiếp cận giáo dục đại học và lực lượng lao động. Trong giai đoạn 2015–2023, số người tham gia nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ tăng đều với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) là 3.53%. Tỷ lệ chuyên gia có bằng tiến sĩ đang gia tăng [2].

Number of people engaged in scientific research and technological development in Vietnam (2015-2023)

Đơn vị: %

Nguồn: Văn phòng Thống kê Quốc gia

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn tiếp tục đối mặt với tình trạng thiếu hụt đáng kể nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao. Riêng trong lĩnh vực công nghệ thông tin, Việt Nam được dự báo cần khoảng 700.000 lao động CNTT vào năm 2025, trong khi các cơ sở đào tạo trong nước hiện chỉ cung cấp một phần nhỏ số nhân lực có năng lực đáp ứng công việc[3].

Bên cạnh đó, nhiều đánh giá cho thấy mặc dù số lượng tuyển sinh các chương trình STEM bậc đại học và sau đại học đã tăng, nhiều sinh viên tốt nghiệp vẫn thiếu kỹ năng thực tiễn và năng lực phù hợp với yêu cầu của ngành. Do sự mất cân đối giữa chương trình đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động, chỉ khoảng 30% sinh viên CNTT tốt nghiệp đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp[4].

Cạnh tranh nhân tài toàn cầu

Vị trí địa lý của Việt Nam tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á đặt Việt Nam tại giao điểm của một số hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động nhất thế giới. Năm 2025, Việt Nam xếp thứ 44 trong bảng xếp hạng toàn cầu và thứ 9 trong khu vực Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương, đứng sau các nền kinh tế đổi mới sáng tạo lân cận như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Hong Kong [5].

Vị trí gần các nền kinh tế này vừa tạo ra cơ hội, vừa dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt trong thu hút nhân tài có kỹ năng cao, khi các nền kinh tế nói trên thu hút và giữ chân chuyên gia nhờ năng lực đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái nghiên cứu được thiết lập vững chắc và mức độ hội nhập sâu rộng hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Top 10 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 tại khu vực Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương

Đơn vị: Điểm GII

Nguồn: Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới

Đồng thời, Việt Nam phải đối mặt với thách thức chảy máu chất xám. Theo Ngân hàng Thế giới, khoảng 65% nhân tài của Việt Nam hiện đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài, đặc biệt trong các lĩnh vực tăng trưởng cao và các thị trường công nghệ tiên tiến[6]. Tình trạng này được củng cố bởi một vòng luẩn quẩn kéo dài: nhiều sinh viên tốt nghiệp có thành tích cao theo học tiến sĩ ở nước ngoài và không trở về, trong khi những người ở lại Việt Nam thường gặp các hạn chế như nguồn kinh phí nghiên cứu hạn hẹp và cơ sở hạ tầng phòng thí nghiệm lạc hậu. Việt Nam gặp khó khăn khi cạnh tranh với các ưu đãi kinh tế và nguồn lực do các quốc gia láng giềng trong khu vực cung cấp: không chỉ có mức lương cao hơn, các trung tâm đổi mới sáng tạo nước ngoài còn mang đến cho nhân tài môi trường R&D được phát triển chuyên sâu và các mạng lưới toàn cầu.

Việc ban hành Nghị định 249/2025/NĐ-CP

Để ứng phó với bối cảnh trên, Nghị định số 249/2025/NĐ-CP về cơ chế, chính sách thu hút chuyên gia trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cho khu vực công đã được ban hành.

Các điểm nổi bật của Nghị định 249/2025/NĐ-CP

Nguồn: B&Company, tổng hợp từ Nghị định 249/2025/ND-CP

Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của nghị định là mức độ tự chủ chuyên môn được trao cho các chuyên gia[7]. Quan trọng không kém là cơ chế thù lao theo định hướng thị trường. Không giống các chế độ truyền thống trong khu vực công vốn bị ràng buộc bởi các thang bảng lương cứng nhắc, Decree 249 cho phép đàm phán toàn bộ mức lương dựa trên chuyên môn, vai trò và điều kiện thị trường.

Hơn nữa, sau khi hoàn thành nhiệm vụ được giao, các chuyên gia có thể được bố trí vào các vị trí lãnh đạo và quản lý tại các đơn vị sự nghiệp công lập mà không bị ràng buộc bởi độ tuổi, quy hoạch chức năng, trình độ lý luận chính trị hoặc thời gian giữ chức liên tiếp như trước đây[8].

Bên cạnh đó, bằng việc mở rộng hỗ trợ cho các thành viên gia đình, chính sách này thừa nhận rằng việc thu hút nhân tài không chỉ là quyết định của cá nhân mà còn là quyết định ở cấp hộ gia đình.

Thách thức và hạn chế của Nghị định

Mức độ thành công của nghị định phụ thuộc lớn vào năng lực triển khai ở cấp bộ, ngành và địa phương. Nhiều cơ quan nhà nước thiếu kinh nghiệm trong đàm phán mức lương theo thị trường, quản lý hợp đồng dựa trên hiệu suất hoặc đánh giá các chuyên gia quốc tế cấp cao[9].

Mặc dù quyền tự chủ đáng kể được trao trên giấy tờ, trên thực tế, các cơ chế kiểm soát hành chính vẫn có thể hạn chế quyền ra quyết định thực tế quyền lực. Nếu các quy trình phê duyệt cũ, quy định mua sắm công hoặc hệ thống thứ bậc nội bộ không được cải cách song song, các chuyên gia có thể nhận thấy khoảng cách giữa thẩm quyền chính thức và quyền tự chủ thực chất.

Mặc dù Decree 249 đưa ra các ưu đãi mạnh mẽ, các thách thức về hội nhập phi tài chính đối với chuyên gia vẫn tồn tại. Rào cản ngôn ngữ và khác biệt trong văn hóa làm việc có thể ảnh hưởng đến khả năng làm việc hiệu quả của các chuyên gia nước ngoài. Ngay cả các chuyên gia Việt Nam cũng có thể gặp phải cú sốc văn hóa khi chuyển sang khu vực công. Nếu không có giai đoạn chuyển tiếp và sự hỗ trợ từ các hệ thống quản trị nhân tài, các chuyên gia có thể phải dành quá nhiều thời gian để xử lý những phức tạp về văn hóa thay vì tập trung vào công việc kỹ thuật cốt lõi[10].

Kết luận và hàm ý

Nghị định phản ánh quyết tâm của Việt Nam trong việc tăng cường năng lực quốc gia về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, điều này tạo ra các cơ hội dài hạn. Nền tảng nghiên cứu khu vực công vững mạnh hơn và đội ngũ chuyên gia có kết nối toàn cầu rộng hơn có thể thúc đẩy chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực tiếp thu công nghệ tại địa phương và cải thiện chất lượng hợp tác với các đối tác Việt Nam. Các nhà đầu tư trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, trung tâm R&D, dịch vụ số và các ngành công nghiệp tiên tiến nên theo dõi cách Decree 249 được chuyển hóa thành những cải thiện về cơ sở hạ tầng nghiên cứu, mức độ tinh vi của khung pháp lý và hệ sinh thái nhân tài. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến tính khả thi của dự án và kết quả đổi mới sáng tạo, ngay cả bên ngoài khu vực công.

At the same time, foreign investors may also face emerging challenges. As Vietnam intensifies competition for top talent (both domestically and internationally) private firms may experience tighter labor markets and upward pressure on wages for highly skilled professionals. Investors should therefore pay attention to talent competition and workforce development strategies as Vietnam transitions toward a more innovation-driven growth model.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

Đọc thêm

Cập nhật thị trường lao động Việt Nam: Tăng lương tối thiểu theo khu vực có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026.

Thị trường nhân lực CNTT tại Việt Nam – Cơ hội hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài

[1] Dan Tri, Vietnam will develop through innovation and digital transformation (https://dantri.com.vn/khoa-hoc/viet-nam-se-la-quoc-gia-phat-trien-bang-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-doi-so-20241225113651366.htm)

[2] National Statistics Office, Number of people engaged in scientific research and technological development (https://www.nso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1332&theme=Education)

[3] VN Economy, Vietnam’s information technology sector is currently facing a shortage of 200,000 workers compared to demand (https://vneconomy.vn/nganh-cong-nghe-thong-tin-viet-nam-dang-thieu-hut-200-000-nhan-luc-so-voi-nhu-cau.htm)

[4] Dan Tri, Vietnam is facing a serious shortage of highly skilled talents (hhttps://dantri.com.vn/cong-nghe/viet-nam-thieu-hut-nghiem-trong-nhan-luc-trinh-do-cao-20250326132608030.htm)

[5] World Intellectual Property Organization, Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/assets/80937/2000EN%20Global%20Innovation%20Index%202025%20-%20Full%20-%20v8.pdf)

[6] World Bank, Accelerating the development of high-tech talent in Vietnam (https://documents1.worldbank.org/curated/en/099142309042522486/pdf/IDU-743c96bd-3fe7-4755-88a6-903c94bc5f08.pdf)

[7] Vietnam Education, Decree 249 opens a smooth “highway” for talented individuals and experts to enter the public sector (https://giaoduc.net.vn/nghi-dinh-249-mo-duong-cao-toc-thong-thoang-cho-nhan-tai-chuyen-gia-vao-khu-vuc-cong-post254772.gd)

[8] Phap Luat Magazine, Without formal planning, scientific experts can become leaders in government agencies. (https://plo.vn/khong-can-quy-hoach-chuyen-gia-khoa-hoc-co-the-lam-lanh-dao-trong-co-quan-nha-nuoc-post871402.html)

[9] Vietnam Education, Decree 249 opens a smooth “highway” for talented individuals and experts to enter the public sector (https://giaoduc.net.vn/nghi-dinh-249-mo-duong-cao-toc-thong-thoang-cho-nhan-tai-chuyen-gia-vao-khu-vuc-cong-post254772.gd)

[10] Vietnam Education, To effectively attract science and technology experts to the public sector, a “two-tiered filter” system needs to be established (https://giaoduc.net.vn/de-thu-hut-chuyen-gia-khcn-vao-khu-vuc-cong-hieu-qua-can-xay-dung-bo-loc-hai-tang-post254940.gd)