Tổng quan

Chế biến thực phẩm là một trong những ngành được Việt Nam ưu tiên phát triển đến năm 2025, với tầm nhìn đến năm 2035. Ngành chế biến thực phẩm tại Việt Nam đã tăng trưởng ổn định trong vài năm qua. Trong giai đoạn 2013-2017, Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) của ngành chế biến thực phẩm tăng trung bình 6.82% mỗi năm (VGP, 2018). Mặc dù chịu tác động của đại dịch COVID-19, IIP năm 2020 của ngành vẫn tăng 5.3% so với năm 2019 (GSO, 2020), cùng với chất lượng sản phẩm và số lượng doanh nghiệp.

Chỉ trong vòng 2 năm từ 2016-2018, ngành chế biến thực phẩm đã chứng kiến số lượng doanh nghiệp tăng mạnh 30% lên gần 10.000 doanh nghiệp. 5 tỉnh/thành phố có số lượng doanh nghiệp chế biến thực phẩm tập trung nhiều nhất gồm Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Bình Phước, Tiền Giang và Long An. 5 tỉnh/thành phố này chiếm gần 50% tổng số doanh nghiệp chế biến thực phẩm trên toàn quốc (Dữ liệu doanh nghiệp của B&Company). Các tỉnh phía Nam có mật độ doanh nghiệp chế biến thực phẩm cao nhất, có thể được lý giải bởi nguồn tài nguyên nông nghiệp dồi dào và vùng trọng điểm sản xuất lúa màu mỡ, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Được xem là vựa lương thực của thế giới, Việt Nam có nhiều lợi thế cho ngành chế biến với danh mục sản phẩm đa dạng, từ gạo, rau củ, cà phê, hồ tiêu đến hạt điều, trái cây nhiệt đới và thủy sản, v.v. Năm 2020, Việt Nam đứng thứ 16 trên thế giới về xuất khẩu các sản phẩm nông, lâm và thủy sản, với giá trị xuất khẩu đạt 41,25 tỷ USD. Ngành nông nghiệp cũng đóng góp đáng kể cho nền kinh tế quốc dân, là ngành duy nhất liên tục duy trì thặng dư thương mại. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (MARD) đặt mục tiêu đến năm 2025, giá trị xuất khẩu các sản phẩm nông, lâm và thủy sản của Việt Nam sẽ đạt khoảng 50–51 tỷ USD và tăng lên 60–62 tỷ USD vào năm 2030 (Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 2020).

Số lượng thương vụ M&A gia tăng

Mặc dù xuất khẩu các sản phẩm nông, lâm và thủy sản của Việt Nam trên thị trường thế giới vẫn tăng chủ yếu về sản lượng, tỷ trọng các sản phẩm chế biến sâu và sản phẩm có giá trị gia tăng vẫn chưa cao. Trên thực tế, công nghệ chế biến nông sản của Việt Nam mới chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn khu vực và quốc tế. Ở khía cạnh tích cực, theo các chuyên gia, những hạn chế này thu hút các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư và hoàn thiện chuỗi giá trị cho ngành chế biến thực phẩm tại Việt Nam. Năm 2018, ngành chế biến thực phẩm có khoảng 370 doanh nghiệp với 100% vốn FDI và 70 doanh nghiệp liên doanh (Dữ liệu doanh nghiệp của B&Company). Đến tháng 1 năm 2019, tổng dòng vốn FDI vào lĩnh vực chế biến thực phẩm đạt 11,2 tỷ USD, trải rộng trên 717 dự án, không bao gồm các hoạt động M&A (Agro info, 2019).

Những năm gần đây cũng chứng kiến nhiều thương vụ M&A trong ngành, trong đó có CJCJ (công ty con chuyên về công nghệ thực phẩm và công nghệ y sinh của tập đoàn Hàn Quốc CJ Group), đã mua lại hoặc mua cổ phần đáng kể tại một số thương hiệu và doanh nghiệp thực phẩm nội địa chuyên về chế biến và bảo quản rau quả, sản xuất bánh và thực phẩm ăn liền, cũng như bán buôn thực phẩm. Các doanh nghiệp này bao gồm Ong Kim và Công ty Cổ phần Chế biến Hàng Xuất khẩu Cầu Tre (Agroinfo, 2019). Công ty Cổ phần Tập đoàn Kido, doanh nghiệp kinh doanh đồ ăn nhẹ hàng đầu Việt Nam, đã chuyển nhượng 100% cổ phần tại Công ty Cổ phần Kinh Đô Bình Dương cho Mondelez International Group (Hoa Kỳ) với giá 370 triệu USD cho 80% cổ phần; 20% cổ phần còn lại được bán sau đó (Báo Đầu tư điện tử, 2020). Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk) đã chuyển nhượng gần 20% cổ phần cho Fraser & Neave Group (F&N – Singapore) (Báo điện tử Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, 2019).

Quan điểm của Chính phủ và triển vọng tương lai của ngành chế biến thực phẩm

Chính phủ cũng kỳ vọng đầu tư nước ngoài sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ngành công nghiệp chế biến thực phẩm của đất nước. Các ưu đãi và điều kiện thuận lợi được áp dụng, trong đó ưu tiên các dự án sử dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường và tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Các chuỗi sản xuất tích hợp công nghệ cao được miễn hoàn toàn thuế. Ngoài ra, nhà đầu tư được hưởng mức thuế thu nhập doanh nghiệp thấp hơn 5% so với mức thuế suất thông thường (25%). Các dự án được ưu tiên sẽ được miễn thuế trong tối đa 4 năm, sau đó được hưởng mức thuế thấp hơn 50% so với thông thường trong 9 năm tiếp theo (Agroinfo, 2019). Hiện nay, phần lớn nhà đầu tư nước ngoài đến từ các quốc gia và vùng lãnh thổ châu Á như Thái Lan, Đài Loan, Malaysia, Hàn Quốc và Trung Quốc. Thông qua việc đưa ra các chính sách ưu đãi, Chính phủ kỳ vọng thu hút đầu tư từ những quốc gia có ngành công nghiệp chế biến thực phẩm phát triển và công nghệ hiện đại như Nhật Bản, Hoa Kỳ, Australia và các quốc gia thành viên EU.

Với dân số trẻ ngày càng tăng và mức thu nhập được cải thiện, Việt Nam đang chứng kiến nhu cầu trong nước đối với thực phẩm và đồ uống ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, Việt Nam đã tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA), qua đó mở ra nhiều cơ hội hơn để mở rộng thị trường xuất khẩu nông sản, đặc biệt là các sản phẩm chế biến. Vì vậy, ngành công nghiệp chế biến thực phẩm của Việt Nam có tiềm năng rất lớn cả ở thị trường nội địa và thị trường xuất khẩu, càng trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư nước ngoài.