Tóm tắt

Việt Nam đang từng bước củng cố nền tảng pháp lý cho thị trường carbon trong nước thông qua nhiều tầng chính sách phát triển, bao gồm quản lý phát thải, cơ chế tuân thủ, cơ sở hạ tầng thị trường và các quy định về trao đổi carbon quốc tế. Thay vì tạo ra một thị trường giao dịch carbon hoạt động hoàn chỉnh ngay lập tức, Việt Nam hiện đang tập trung vào việc xây dựng nền tảng thể chế và pháp lý cần thiết cho hoạt động thị trường trong tương lai. Bài viết này xem xét sự phát triển của khung pháp lý thị trường carbon của Việt Nam thông qua các văn bản pháp luật quan trọng, đồng thời nêu bật cách thức quốc gia này thiết kế thị trường theo hướng tận dụng cơ sở hạ tầng tài chính hiện có và chuẩn bị cho khả năng tham gia vào các cơ chế carbon quốc tế.

Các tầng chính sách trong sự phát triển của thị trường carbon Việt Nam

Khung pháp lý thị trường carbon của Việt Nam được xây dựng thông qua nhiều tầng chính sách và quy định bao gồm quản lý phát thải, cơ chế tuân thủ, cơ sở hạ tầng giao dịch và cơ chế trao đổi carbon quốc tế.

Tổng hợp của B&Company

Từ các cam kết về khí hậu đến sự cần thiết của thị trường carbon

Việt Nam đang thúc đẩy phát triển thị trường carbon nội địa trong bối cảnh áp lực ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu và thương mại quốc tế. Theo NDC cập nhật được đệ trình năm 2022, Việt Nam cam kết giảm phát thải khí nhà kính 15,8% thông qua các nguồn lực trong nước và lên đến 43,5% với sự hỗ trợ quốc tế vào năm 2030, đồng thời hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cùng lúc đó, các yêu cầu và cơ chế ESG như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU ngày càng liên kết quản lý carbon với thương mại và khả năng cạnh tranh xuất khẩu.

Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện tại, Việt Nam chủ yếu đang xây dựng nền tảng pháp lý và thể chế cho thị trường carbon hơn là một thị trường giao dịch hoạt động đầy đủ. Do đó, trọng tâm hiện nay ít tập trung vào khối lượng giao dịch mà chú trọng hơn vào việc thiết lập một cấu trúc pháp lý toàn diện cho quản lý phát thải, giao dịch carbon và các cơ chế tuân thủ.

Xây dựng nền tảng pháp lý cho thị trường carbon

Quá trình này bắt đầu với Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020 (Luật số 72/2020/QH14), lần đầu tiên đưa ra khái niệm phát triển thị trường carbon trong nước tại Việt Nam. Mặc dù chủ yếu mang tính định hướng, luật này đã thiết lập cơ sở pháp lý cho các cơ chế sau này liên quan đến hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon.

Trên cơ sở đó, Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã thiết lập khung pháp lý cốt lõi cho việc quản lý khí nhà kính, bao gồm kiểm kê khí nhà kính, hệ thống MRV (Báo cáo, Thanh tra, Xác minh), phân bổ hạn ngạch phát thải và quản lý tín chỉ carbon cho các cơ sở phát thải lớn. Điều này đánh dấu sự chuyển đổi từ báo cáo phát thải sang quản lý phát thải dựa trên sự tuân thủ.

Song song đó, Quyết định 01/2022/QĐ-TTg đã xác định danh sách các lĩnh vực và cơ sở phải tiến hành kiểm kê khí nhà kính trong các ngành công nghiệp phát thải chính. Điều này đã tạo ra ranh giới tuân thủ ban đầu cho các quy định về phát thải và tham gia thị trường carbon trong tương lai.

Việt Nam sau đó đã hoàn thiện khung pháp lý này thông qua Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Nghị định 83/2026/NĐ-CP, trong đó đưa ra sự linh hoạt hơn trong quản lý hạn ngạch và sử dụng tín chỉ carbon. Tuy nhiên, việc sử dụng tín chỉ carbon vẫn bị giới hạn để đảm bảo rằng việc giảm phát thải thực tế vẫn là cơ chế tuân thủ chính chứ không phải dựa vào bù trừ. Nhìn chung, những sửa đổi này cho thấy khung quản trị carbon của Việt Nam vẫn đang phát triển song song với năng lực thực thi và điều kiện thị trường.

Từ lộ trình thị trường đến cơ sở hạ tầng giao dịch

Cùng với các quy định về quản lý phát thải, Việt Nam cũng đã thiết lập lộ trình phát triển thị trường carbon theo từng giai đoạn. Quyết định 232/QĐ-TTg quy định giai đoạn thí điểm từ năm 2025 đến năm 2028 trước khi thị trường chính thức đi vào hoạt động năm 2029, phản ánh cách tiếp cận từng bước tập trung vào xây dựng năng lực và thử nghiệm hệ thống. Trên thực tế, giai đoạn thí điểm dự kiến vẫn mang tính định hướng chính sách tương đối cao do sự tham gia còn hạn chế và việc phân bổ hạn ngạch hành chính.

Khung giao dịch thị trường sau đó đã được chính thức hóa thông qua Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước. Nghị định này quy định cơ sở hạ tầng cốt lõi cần thiết cho các giao dịch carbon, bao gồm đăng ký, giao dịch, chuyển nhượng quyền sở hữu, thanh toán và quản lý sổ đăng ký.

Một đặc điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Việt Nam là quyết định tận dụng cơ sở hạ tầng chứng khoán hiện có thay vì thiết lập một hệ thống giao dịch môi trường riêng biệt. Theo cấu trúc này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý sổ đăng ký carbon quốc gia, trong khi Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Tổng Công ty Lưu ký và Thanh toán Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện các chức năng giao dịch, lưu ký và thanh toán.

Cấu trúc này cho thấy các đơn vị carbon đang dần được tiêu chuẩn hóa dưới sự quản lý quy định tập trung, mặc dù chúng chưa được coi là tài sản tài chính theo nghĩa tương tự như cổ phiếu hoặc trái phiếu. Theo thời gian, khuôn khổ này có thể cho phép carbon ngày càng ảnh hưởng đến chi phí tuân thủ, phân bổ vốn và khả năng cạnh tranh của ngành công nghiệp.

Chuẩn bị cho liên kết carbon quốc tế

Bên cạnh thị trường nội địa, Việt Nam cũng đã bắt đầu xây dựng khung pháp lý cho việc trao đổi carbon quốc tế. Nghị định 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế giảm phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon là một bước quan trọng theo hướng này.

Trong khi các quy định trước đây chủ yếu tập trung vào các cơ chế trong nước, Nghị định 112 thể hiện định hướng dài hạn của Việt Nam hướng tới việc tham gia các cơ chế carbon xuyên biên giới theo Điều 6 của Hiệp định Paris. Nghị định cũng đưa ra các nguyên tắc liên quan đến hợp tác theo Điều 6.2, bao gồm việc chuyển giao quốc tế lượng giảm phát thải, các yêu cầu kế toán đối với các điều chỉnh tương ứng và các cơ chế nhằm ngăn chặn việc tính trùng lặp trong báo cáo phát thải và sử dụng tín chỉ carbon. Điều này cho thấy Việt Nam đang từng bước điều chỉnh khuôn khổ quản trị thị trường carbon của mình phù hợp với các tiêu chuẩn kế toán carbon và chuyển giao phát thải được quốc tế công nhận.

Từ góc độ chính sách, điều này cho thấy Việt Nam không chỉ đang phát triển thị trường carbon trong nước mà còn đang từng bước chuẩn bị cho việc hội nhập trong tương lai với dòng chảy tín chỉ carbon quốc tế và các cơ chế giao dịch xuyên biên giới.

Thử thách tiếp theo nằm ở khâu triển khai.

Mặc dù nền tảng pháp lý đã được củng cố đáng kể, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực thực thi. Thị trường carbon chỉ có thể hoạt động hiệu quả nếu dữ liệu phát thải đáng tin cậy, hệ thống MRV hoạt động nhất quán và sự giám sát của cơ quan quản lý vẫn hiệu quả. Ngoài ra, trong giai đoạn đầu, số lượng ngành công nghiệp và doanh nghiệp tham gia sẽ còn hạn chế, có nghĩa là tính thanh khoản của thị trường có thể vẫn ở mức tương đối thấp.

Do đó, giai đoạn hiện tại có thể được xem là giai đoạn chuyển tiếp từ việc xây dựng khung pháp lý sang thử nghiệm năng lực vận hành thực tế.

Kết luận

Việt Nam đã xây dựng được một cấu trúc pháp lý tương đối toàn diện cho thị trường carbon thông qua nhiều tầng chính sách, từ quản lý phát thải và cơ chế tuân thủ đến cơ sở hạ tầng thị trường và các quy định về trao đổi carbon quốc tế.

Do thị trường vẫn đang trong giai đoạn thí điểm, ý nghĩa của các quy định hiện hành không nằm ở quy mô giao dịch trước mắt mà ở việc thiết lập nền tảng thể chế cần thiết để quản lý, định giá và giao dịch carbon trong hệ thống quản trị kinh tế rộng lớn hơn của Việt Nam.

Theo thời gian, khuôn khổ này có thể dần dần định hình lại chi phí tuân thủ, các quyết định đầu tư và khả năng cạnh tranh xuất khẩu trong các ngành công nghiệp phát thải cao.

Đọc thêm

Chính sách và khuôn khổ pháp lý về tín chỉ carbon của Việt Nam

Chính phủ Việt Nam phê duyệt dự án phát triển thị trường Carbon

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền.

[1] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Luat-so-72-2020-QH14-Bao-ve-moi-truong-2020-431147.aspx

[2] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-va-bao-ve-tang-o-don-500104.aspx

[3] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-119-2025-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-625021.aspx

[4] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-83-2026-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-bao-ve-tang-o-don-698699.aspx

[5] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-232-QD-TTg-2025-phe-duyet-De-an-phat-trien-thi-truong-cac-bon-tai-Viet-Nam-641620.aspx

[6] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-232-QD-TTg-2025-phe-duyet-De-an-phat-trien-thi-truong-cac-bon-tai-Viet-Nam-641620.aspx

[7] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-112-2026-ND-CP-trao-doi-quoc-te-ket-qua-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-va-tin-chi-cac-bon-699909.aspx