Chất thải công nghiệp của Việt Nam đang tăng nhanh khi quá trình công nghiệp hóa được đẩy mạnh, trong khi chôn lấp và đốt cơ bản vẫn là các phương pháp xử lý chủ yếu. Các giải pháp dựa trên công nghệ như chuyển đổi chất thải thành năng lượng và tái chế chất thải công nghiệp đang nổi lên nhưng vẫn còn hạn chế về quy mô do chi phí cao và ràng buộc kỹ thuật, tạo ra cơ hội cho đầu tư và đổi mới trong tương lai.

Thực trạng công nghệ tái chế chất thải công nghiệp của Việt Nam

Sự mở rộng công nghiệp nhanh chóng của Việt Nam trong thập kỷ qua đã làm gia tăng đáng kể khối lượng chất thải công nghiệp, gây áp lực ngày càng lớn lên hệ thống quản lý chất thải của cả nước. Mỗi năm, Việt Nam phát sinh hàng chục triệu tấn chất thải công nghiệp, nhưng chỉ khoảng 70% được thu gom và xử lý chính thức. Phần còn lại thường bị chôn lấp hoặc xử lý qua các kênh phi chính thức, tạo ra rủi ro dai dẳng đối với chất lượng đất, nước ngầm và sức khỏe cộng đồng.

Trên thực tế, chôn lấp vẫn là giải pháp chủ đạo đối với chất thải công nghiệp. Đối với nhiều nhà máy, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, chôn lấp vẫn là phương án dễ tiếp cận và tiết kiệm chi phí nhất. Tuy nhiên, cách tiếp cận này kéo theo những hệ quả môi trường lâu dài, bao gồm phát thải khí nhà kính. Đốt cũng được sử dụng để giảm thể tích chất thải, nhưng nếu không có hệ thống kiểm soát khí thải tiên tiến, phương pháp này có thể tạo ra ô nhiễm thứ cấp thay vì giải quyết triệt để vấn đề.

Nguồn: B&Company

Mặc dù Việt Nam đã hình thành các khu công nghiệp có hệ thống thu gom chất thải, lượng chất thải công nghiệp cần xử lý vẫn tăng nhanh vượt xa năng lực xử lý. Nhiều cơ sở xử lý tập trung đã lạc hậu và quá tải, trong khi bản thân dòng chất thải ngày càng phức tạp, bao gồm cả chất thải nguy hại và không nguy hại từ các ngành như sản xuất, điện tử, hóa chất và chế biến thực phẩm. Sự phức tạp này khiến việc tái chế và thu hồi tài nguyên trở nên khó khăn hơn nhiều.

Do đó, việc ứng dụng công nghệ hiện đại trong xử lý chất thải công nghiệp là một trong những ưu tiên hàng đầu. Dù một số doanh nghiệp đã bắt đầu áp dụng công nghệ này, quy mô vẫn còn hạn chế do chi phí đầu tư cao (lên tới 1 – 2 triệu USD cho chi phí ban đầu) và thiếu kỹ năng kỹ thuật. Bên cạnh đó, khoảng trống trong thực thi chính sách và việc thực thi các quy định môi trường chưa đầy đủ khiến nhiều doanh nghiệp không tuân thủ hoàn toàn các tiêu chuẩn xử lý chất thải, làm giảm hiệu quả của các hệ thống hiện có.

Các công nghệ tái chế hiện nay được áp dụng cho chất thải công nghiệp

Trước áp lực từ chất thải công nghiệp, Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu các phương pháp và công nghệ tái chế mới có thể khai thác giá trị và giảm tác động môi trường.

Ví dụ, Chuyển hóa chất thải thành năng lượng (WtE) chuyển đổi chất thải rắn không thể tái chế thành điện năng hoặc nhiệt năng thông qua các quy trình nhiệt có kiểm soát. Tại Việt Nam, WtE đã trở thành một phần cốt lõi trong chiến lược xử lý chất thải của cả nước khi công suất chôn lấp dần chạm giới hạn. Các dự án quy mô lớn, như nhà máy Waste-to-Energy Nam Sơn tại Hà Nội—một trong những nhà máy lớn nhất thế giới—cho thấy chất thải công nghiệp và đô thị có thể được sử dụng làm nguyên liệu đầu vào cho phát điện. Hiện Việt Nam có khoảng 20 dự án WtE đang được triển khai hoặc vận hành [4], bao gồm Nhà máy Xử lý Chất thải của Công ty EB Environmental Energy với công suất 400 tấn/ngày tại TP. Cần Thơ [5]. WtE không chỉ giúp giảm lượng chất thải công nghiệp đưa vào bãi chôn lấp mà còn phù hợp với các mục tiêu kinh tế tuần hoàn rộng hơn bằng cách tạo ra năng lượng từ phần chất thải còn lại.

Nhà máy Xử lý Chất thải của Công ty EB Environmental Energy tại TP. Cần Thơ

Nguồn: Can Tho Online

Mặc dù đã có những tiến triển này, việc áp dụng WtE vẫn rất khác nhau, và nhiều dự án vẫn đang ở giai đoạn quy hoạch hoặc xây dựng ban đầu. Các thách thức bao gồm chi phí vốn cao, yêu cầu kiểm soát khí thải nghiêm ngặt và nhu cầu tích hợp với các hệ thống phân loại và tiền xử lý vững chắc trước khi có thể tiến hành đốt an toàn.

Một trường hợp thành công khác của WtE là nhà máy rác phát điện Soc Son tại Khu xử lý chất thải Nam Sơn ở Hà Nội. Nhà máy đã chính thức hòa lưới điện quốc gia vào năm 2022, đánh dấu một bước tiến lớn trong việc ứng dụng công nghệ tái chế chất thải công nghiệp tại Việt Nam. Nhà máy có khả năng đốt tới 4.000 tấn chất thải khô mỗi ngày, với tổ máy phát điện đầu tiên công suất 15 MW, và dự kiến đạt 75 MW khi tất cả các lò đốt đi vào vận hành. Khoảng 50 MW điện năng này được cung cấp cho lưới điện quốc gia, trong khi phần còn lại phục vụ hoạt động tại chỗ. Được chính quyền Hà Nội phê duyệt vào năm 2017 với tổng vốn đầu tư 7 nghìn tỷ VND (gần 30 triệu US$), cơ sở này được thiết kế để xử lý một phần đáng kể lượng chất thải của thủ đô và giảm sự phụ thuộc vào hình thức chôn lấp [10].

The Soc Son Waste-to-Energy Plant

Nguồn: VNTY

Các bên tham gia thị trường

Việc phát triển và ứng dụng công nghệ tái chế chất thải công nghiệp tại Việt Nam đang được thúc đẩy bởi sự kết hợp giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp trong nước và các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài, thay vì bởi một tác nhân thống lĩnh duy nhất. Điều này phản ánh tính chất phức tạp của chất thải công nghiệp, vốn thường đòi hỏi các giải pháp phối hợp trên nhiều phương diện như chính sách, hạ tầng và công nghệ.

Ở khía cạnh chính sách, Chính phủ Việt Nam giữ vai trò trung tâm trong việc định hướng áp dụng công nghệ. Các chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường và kinh tế tuần hoàn đặt ra những mục tiêu rõ ràng, trong đó có mục tiêu tái chế 60–70% chất thải công nghiệp vào năm 2030 [8]. Những cam kết chính sách này đã khuyến khích chính quyền địa phương và các khu công nghiệp tìm kiếm các giải pháp dựa trên công nghệ thay vì chỉ phụ thuộc vào chôn lấp. Tuy nhiên, việc triển khai vẫn chưa đồng đều giữa các vùng, và nhiều dự án vẫn đang ở giai đoạn thí điểm hoặc triển khai ban đầu [9]

Các doanh nghiệp trong nước đang dần trở nên tích cực hơn, đặc biệt trong những lĩnh vực mà chất thải có thể được trực tiếp chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Các công ty tái chế trong lĩnh vực nhựa, kim loại và phụ phẩm công nghiệp đang đầu tư vào dây chuyền phân loại, hệ thống tiền xử lý và các giải pháp thu hồi năng lượng để tuân thủ các quy định ngày càng nghiêm ngặt và giảm chi phí xử lý. Đồng thời, các hiệp hội ngành như Hiệp hội Tái chế Chất thải Việt Nam (VWRA) đang góp phần chuẩn hóa thực hành và kết nối doanh nghiệp với các nhà cung cấp công nghệ [11].

Các công ty có vốn đầu tư nước ngoài và các tập đoàn đa quốc gia cũng là những động lực quan trọng của các công nghệ mới nổi. Thông qua các mô hình hợp tác công tư và các sáng kiến bền vững, những doanh nghiệp toàn cầu như Dow, SCG Group và Unilever đã phối hợp với chính quyền Việt Nam để thúc đẩy các mô hình xử lý chất thải tiên tiến, các giải pháp bao bì tuần hoàn và lộ trình tái chế công nghiệp. Những hợp tác này thường đưa các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế và kinh nghiệm vận hành vào lĩnh vực chất thải công nghiệp của Việt Nam, qua đó đẩy nhanh quá trình học hỏi và tiếp nhận công nghệ [7]

Hàm ý đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)

Lĩnh vực chất thải công nghiệp của Việt Nam mang lại những cơ hội rõ ràng cho đầu tư trực tiếp nước ngoài, đặc biệt đối với các công ty có chuyên môn về kỹ thuật môi trường và công nghệ xử lý tiên tiến. Mặc dù lượng chất thải gia tăng, hệ thống quản lý chất thải công nghiệp hiện nay của Việt Nam vẫn còn bị hạn chế về chiều sâu công nghệ, đặc biệt ở các lĩnh vực như tái chế hóa học, hệ thống rác phát điện hiệu suất cao, và xử lý các loại cặn thải công nghiệp phức tạp. Khoảng trống này tạo ra dư địa để các doanh nghiệp nước ngoài định vị mình như các nhà cung cấp công nghệ hoặc đối tác chiến lược, hỗ trợ các đơn vị vận hành và khu công nghiệp trong việc nâng cấp năng lực xử lý chất thải.

Đồng thời, cam kết của Việt Nam đối với phát triển kinh tế tuần hoàn và các mục tiêu đến năm 2030 về tái chế chất thải công nghiệp tạo ra một bối cảnh chính sách thuận lợi. Đối với các doanh nghiệp FDI, việc đầu tư vào công nghệ xử lý và tái chế chất thải công nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu tuân thủ quy định mà còn phù hợp với các mục tiêu bền vững dài hạn trên toàn bộ chuỗi cung ứng khu vực. Khi ngành sản xuất tại Việt Nam tiếp tục mở rộng, nhu cầu đối với các giải pháp xử lý chất thải đáng tin cậy, dựa trên công nghệ được dự báo sẽ tăng đều đặn, qua đó củng cố luận điểm kinh doanh cho những doanh nghiệp đi đầu.

Cách tiếp cận của Việt Nam đối với quản lý chất thải công nghiệp đang ở thời điểm bước ngoặt. Trong khi chôn lấp và các phương pháp xử lý cơ bản vẫn chiếm ưu thế, khối lượng chất thải gia tăng và các yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt đang thúc đẩy đất nước hướng tới các giải pháp dựa trên công nghệ hơn. Các ứng dụng hiện nay như tái chế cơ học và chuyển hóa chất thải thành năng lượng tạo nền tảng ban đầu, nhưng vẫn chưa đủ để giải quyết đầy đủ tính phức tạp của các dòng chất thải công nghiệp. Các công nghệ mới nổi, sự hỗ trợ chính sách và hợp tác giữa các bên liên quan trong nước và quốc tế sẽ đóng vai trò then chốt trong việc thu hẹp khoảng cách này. Khi Việt Nam tiếp tục hành trình công nghiệp hóa, năng lực chuyển hóa chất thải công nghiệp từ gánh nặng môi trường thành nguồn tài nguyên có thể thu hồi sẽ định hình giai đoạn tăng trưởng bền vững tiếp theo.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. https://b-company.jp/implementation-of-waste-sorting-at-source-in-vietnam-starting-in-2025/
2. https://kinhtedothi.vn/de-rac-thai-cong-nghiep-khong-con-la-ganh-nang
3. https://vietnamnews.vn/environment/377027/co-processing-solution-for-industrial-waste.html
4. https://vietnamnet.vn/en/vietnam-embraces-circular-economy-to-tackle-waste-crisis-and-drive-green-growth-2420792.html
5. https://b-company.jp/from-trash-to-treasure-vietnams-waste-to-energy-revolution/
6. https://scp.gov.vn/tin-tuc/t11474/hoat-dong-tai-che-chat-thai-dien-tu-o-viet-nam-va-mot-so-khuyen-nghi
7. https://vn.dow.com/en-us/news/plastic-waste-mgnt-vietnam.html
8. https://vir.com.vn/vietnam-sets-2030-target-to-recycle-70-per-cent-of-industrial-waste-136423.html
9. https://www.vietnam-briefing.com/news/turning-challenges-into-opportunities-investing-in-waste-disposal-management-in-vietnam.html
10. https://thanglong.chinhphu.vn/english/biggest-waste-to-energy-plant-hooks-up-to-national-grid-110220729094724593.htm
11. https://thanhnien.vn/bien-ganh-ve-chai-thanh-cong-nghiep-tai-che-viet-nam-185251223161706345.htm