Tổng quan thị trường

Việt Nam đang đối mặt với một trong những thách thức cấp bách nhất về quản lý chất thải tại Đông Nam Á. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi ngày có hàng tấn chất thải rắn đô thị (MSW) được phát sinh. Riêng các khu vực đô thị đóng góp hơn 60% khối lượng này[1]. Tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng và Đà Nẵng, lượng chất thải phát sinh mỗi ngày trên đầu người vượt quá 0,8 kg, dẫn đến khối lượng chất thải phát sinh hằng ngày rất lớn.

Waste generation in Vietnamese cities in 2023

Đơn vị: kg/người/ngày

Nguồn: VMOST Journal of Social Sciences and Humanities

Xét về xử lý chất thải, khoảng 63% lượng chất thải phát sinh được đưa vào các bãi chôn lấp, trong đó nhiều bãi không bảo đảm vệ sinh và gây ô nhiễm môi trường[2]. Vì vậy, cần nghiên cứu các phương án quản lý chất thải rắn đô thị thay thế, chẳng hạn như chuyển hóa chất thải thành năng lượng (WtE), qua đó có thể giảm khối lượng chất thải đưa đến bãi chôn lấp, thu hồi các nguồn tài nguyên có giá trị và sản xuất điện hoặc nhiệt từ chất thải.

Xử lý chất thải Các phương pháp tại Việt Nam (2023)

Đơn vị: %, 100% ~ 25 triệu tấn chất thải rắn

Nguồn: Journal of Construction

Thị trường năng lượng từ chất thải rắn (WtE) tại Việt Nam tuy còn nhỏ nhưng có tiềm năng tăng trưởng đáng kể. Theo Tập đoàn Tài chính Quốc tế (IFC), Việt Nam ước tính có tiềm năng thu hồi năng lượng từ chất thải rắn khoảng 1.400 MW, đóng góp đáng kể vào nguồn cung điện quốc gia. Tuy nhiên, cho đến nay, chỉ một phần nhỏ tiềm năng này được khai thác, với công suất điện từ chất thải rắn hiện tại của Việt Nam chỉ khoảng 300 MW.[3]. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa các nguồn lực sẵn có và mức độ khai thác thực tế trong lĩnh vực chuyển hóa chất thải thành năng lượng.

Các động lực tăng trưởng của thị trường chuyển hóa chất thải thành năng lượng tại Việt Nam

Áp lực môi trường

Tăng trưởng kinh tế và quá trình đô thị hóa nhanh chóng của Việt Nam đang làm gia tăng khối lượng chất thải. Các trung tâm đô thị như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh phát sinh hàng nghìn tấn rác thải mỗi ngày, trong khi các khu công nghiệp tạo thêm nhựa, dệt may và phế phẩm sinh khối không thể tái chế, phù hợp để thu hồi năng lượng. Tuy nhiên, các bãi chôn lấp truyền thống đang tiến gần đến ngưỡng quá tải: nhiều bãi vận hành vượt công suất thiết kế và không đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh, dẫn đến ô nhiễm không khí, đất và nước ngầm. Những vấn đề này đã làm gia tăng sự phản đối của cộng đồng và sức ép từ Chính phủ nhằm áp dụng các phương án xử lý chất thải sạch hơn, bền vững hơn.

Đồng thời, quá trình chuyển đổi của Việt Nam hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và các mục tiêu phát thải carbon ròng bằng 0 vào năm 2050 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thu hồi năng lượng và vật liệu từ chất thải. Các công nghệ WtE hỗ trợ những mục tiêu này bằng cách giảm phát thải khí mê-tan từ bãi chôn lấp, thay thế hoạt động phát điện dựa trên nhiên liệu hóa thạch và chuyển đổi chất thải không thể tái chế thành năng lượng tái tạo. Trong nền kinh tế tuần hoàn, cũng cần lưu ý rằng WtE không thể tự mình giải quyết đầy đủ các thách thức về quản lý chất thải; việc giảm phát sinh chất thải tại nguồn, tiếp theo là tái sử dụng và tái chế, đóng vai trò then chốt và cần được triển khai đồng thời[4]. Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường của Chính phủ (đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050) xác định rõ việc ưu tiên xử lý chất thải hiện đại, bao gồm WtE và thu hồi tài nguyên, như một hướng đi cốt lõi để đạt được các mục tiêu bền vững và khử carbon, cụ thể là mục tiêu đạt trung hòa carbon vào năm 2050 [5].

Tiến bộ công nghệ

Những tiến bộ công nghệ nhanh chóng và sự hợp tác quốc tế ngày càng gia tăng đang thúc đẩy Việt Nam áp dụng các giải pháp WtE. Các hệ thống đốt hiện đại, hiệu suất cao, công nghệ nhiên liệu có nguồn gốc từ chất thải (RDF) và các cải tiến trong xử lý khí thải đã cải thiện đáng kể hiệu quả môi trường và giảm chi phí vận hành[6]. Những tiến bộ này khiến WtE trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư.

Các nhà đầu tư nước ngoài và nhà cung cấp công nghệ đang đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi này. Chẳng hạn, Valmet Oyj của Phần Lan đã cung cấp các hệ thống lò hơi tiên tiến cho dự án của Thang Long Energy Environment JSC tại Bắc Ninh[7], trong khi các doanh nghiệp Hàn Quốc và Bỉ cũng đang gia nhập thị trường với các giải pháp đồng xử lý chất thải công nghiệp. Những hoạt động hợp tác này không chỉ mang lại nguồn vốn và chuyên môn kỹ thuật mà còn tạo điều kiện chuyển giao kiến thức vận hành và các tiêu chuẩn tuân thủ môi trường, vốn thiết yếu đối với thành công lâu dài của dự án.

Nhà máy điện rác lớn nhất Việt Nam – Nhà máy điện rác Sóc Sơn tại Hà Nội

Nguồn: VNExpress

Chính sách và hỗ trợ của Chính phủ

Bối cảnh chính sách của Việt Nam đang ngày càng hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho phát triển điện rác. Chính phủ đã ban hành các quy định thúc đẩy phân loại rác tại nguồn, nâng cao các tiêu chuẩn môi trường đối với xử lý chất thải và đưa ra các ưu đãi cho hoạt động phát điện từ năng lượng tái tạo. Một số sáng kiến cấp quốc gia và địa phương nhằm giảm sự phụ thuộc vào chôn lấp và khuyến khích tích hợp công nghệ WtE vào các hệ thống quản lý chất thải đô thị. Ngoài ra, điện sản xuất từ chất thải hiện đã được công nhận trong danh mục năng lượng tái tạo và năng lượng sạch của Việt Nam; các cơ quan chức năng đang hướng tới xây dựng cơ chế giá điện và khung đầu tư giúp các dự án WtE trở nên hấp dẫn hơn về mặt tài chính[8].

Ở cấp địa phương, các trung tâm đô thị lớn đã đề ra những mục tiêu đầy tham vọng về quản lý chất thải: Thành phố Hồ Chí Minh đặt mục tiêu xử lý ít nhất 80 phần trăm chất thải đô thị bằng công nghệ tái chế hoặc WtE vào năm 2025[9], trong khi Hà Nội và một số tỉnh cũng đang triển khai các sáng kiến tương tự. Các kế hoạch phát triển quốc gia cũng nhấn mạnh việc mở rộng năng lượng tái tạo và giảm phát thải khí nhà kính, trong đó WtE được phân loại là một lĩnh vực năng lượng sạch chiến lược. Tổng hợp lại, các biện pháp quản lý, ưu đãi kinh tế và chỉ đạo hành chính này tạo nền tảng vững chắc để đẩy nhanh triển khai WtE trên toàn Việt Nam.

Các dự án chủ chốt trên thị trường WtE Việt Nam

Trong bối cảnh ngày càng chú trọng đến quản lý chất thải bền vững và năng lượng tái tạo, một số dự án điện rác đã được triển khai trên khắp Việt Nam. Những bước phát triển này phản ánh các nỗ lực đang diễn ra của cả các bên liên quan trong nước và nước ngoài.

Tổng hợp của B&Company

Ý nghĩa đối với các nhà đầu tư nước ngoài

Thị trường điện rác của Việt Nam có tiềm năng đáng kể đối với các nhà đầu tư nước ngoài mong muốn tham gia vào một lĩnh vực năng lượng sạch mới nổi được hỗ trợ bởi chính sách. Khối lượng chất thải đô thị và công nghiệp ngày càng tăng, nhu cầu năng lượng gia tăng và xu hướng chuyển dịch sang các mô hình kinh tế tuần hoàn của quốc gia tạo ra một thị trường lớn, dài hạn cho các dự án WtE. Với sự hỗ trợ liên tục của Chính phủ, công nghệ ngày càng phát triển và nhu cầu về chuyên môn quốc tế trong lĩnh vực đốt rác hiệu suất cao cũng như quản lý môi trường, các đối tác nước ngoài có thể đóng vai trò thiết yếu trong việc thu hẹp khoảng cách về cơ sở hạ tầng và năng lực của Việt Nam, đồng thời đạt được lợi nhuận bền vững.

Mặc dù có nhiều triển vọng, thị trường điện rác của Việt Nam vẫn tồn tại một số thách thức mà các nhà đầu tư cần thận trọng giải quyết. Môi trường pháp lý còn phức tạp, với nhiều tầng phê duyệt và quy trình cấp phép thường kéo dài, có thể làm chậm tiến độ triển khai dự án. Chất lượng và tính ổn định của nguồn nguyên liệu đầu vào cũng tiềm ẩn rủi ro, do việc phân loại rác tại nguồn chưa được thực hiện đầy đủ trên toàn quốc, khiến các nhà đầu tư phải xây dựng hệ thống thu gom và tiền xử lý đáng tin cậy. Bên cạnh đó, cơ cấu giá điện và phí xử lý chất thải vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, dẫn đến một số bất định về lợi nhuận tài chính dài hạn. Các tiêu chuẩn môi trường ngày càng nghiêm ngặt, đặc biệt đối với kiểm soát khí thải và xử lý tro xỉ, đòi hỏi công nghệ chất lượng cao và công tác quản lý vận hành hiệu quả.

Các khuyến nghị dành cho nhà đầu tư bao gồm:

– Hợp tác với các đơn vị địa phương đáng tin cậy: Hợp tác với các doanh nghiệp quản lý chất thải, chính quyền địa phương hoặc đơn vị vận hành khu công nghiệp tại Việt Nam sẽ giúp điều hướng các quy định địa phương, nâng cao mức độ chấp thuận của cộng đồng và bảo đảm nguồn cung chất thải.

– Áp dụng cấu hình công nghệ linh hoạt: Kết hợp chất thải rắn đô thị với nguồn nguyên liệu công nghiệp hoặc RDF có thể ổn định giá trị nhiệt và nâng cao hiệu suất nhà máy, đồng thời cho phép thích ứng với các điều kiện địa phương khác nhau.

– Tích hợp cam kết tài chính và chính sách sớm: Các dự án WtE thành công thường phụ thuộc vào việc phối hợp sớm với chính quyền địa phương, bên cấp vốn và đơn vị vận hành lưới điện để thống nhất về giá điện, giấy phép môi trường và kết nối hạ tầng.

– Đầu tư vào quan hệ cộng đồng và các bên liên quan: Mối quan ngại của công chúng về khí thải và mùi có thể làm chậm tiến độ dự án. Truyền thông minh bạch, giám sát môi trường và các sáng kiến chia sẻ lợi ích với địa phương sẽ nâng cao sự chấp thuận của xã hội đối với hoạt động của dự án.

Nhìn chung, lĩnh vực chuyển hóa rác thải thành năng lượng của Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mang tính quyết định, trong đó các nhà đầu tư tiên phong có sự chuẩn bị kỹ lưỡng có thể góp phần định hình hướng phát triển của ngành. Những doanh nghiệp kết hợp chuyên môn công nghệ với cam kết dài hạn, quan hệ đối tác tại địa phương và trách nhiệm môi trường sẽ có vị thế thuận lợi nhất để thành công khi Việt Nam chuyển đổi sang một nền kinh tế sạch hơn và tuần hoàn hơn.

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền. 

[1] Vietnam News, Việt Nam chuyển sang chuyển hóa rác thải thành năng lượng khi các bãi chôn lấp đạt công suất tối đa

(https://vietnamnews.vn/society/1689692/viet-nam-turns-to-waste-to-energy-as-landfills-reach-capacity.html)

[2] Journal of Construction, Chuyển hóa rác thải thành năng lượng tại Việt Nam: Tiềm năng và thách thức của công nghệ đốt (https://tapchixaydung.vn/dien-rac-tai-viet-nam-tiem-nang-va-thach-thuc-cua-cong-nghe-thieu-dot-20201224000032946.html)

[3] UNDP, Những gì bạn đốt không thể bị tiêu hủy (https://www.undp.org/vietnam/blog/things-you-burned-cannot-be-destroyed)

[4] UN Environment Programme & IGES, Loạt hướng dẫn CCET về các công nghệ xử lý chất thải rắn đô thị trung gian: Đốt rác để chuyển hóa thành năng lượng (https://www.iges.or.jp/en/publication_documents/pub/policysubmission/en/10877/WtEI_guideline_web_200615.pdf)

[5] Vietnam Circular Economy, Quyết định số 450/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (https://vietnamcirculareconomy.vn/quyet-dinh-so-450-qd-ttg-cua-thu-tuong-chinh-phu-phe-duyet-chien-luoc-bao-ve-moi-truong-quoc-gia-den-nam-2030-tam-nhin-den-nam-2050/)

[6] Vietnam Net, Các nhà đầu tư nhắm đến những dự án chuyển hóa rác thải thành năng lượng (https://vietnamnet.vn/en/investors-eye-waste-to-energy-projects-2285524.html)

[7] Valmet, Valmet sẽ cung cấp lò hơi chuyển hóa rác thải thành năng lượng cho Công ty Cổ phần Năng lượng Môi trường Thăng Long tại Việt Nam (https://www.valmet.com/media/news/press-releases/2022/valmet-to-supply-a-waste-to-energy-boiler-to-thang-long-energy-environment-joint-stock-company-in-vietnam/)

[8] Vietnam Law and Legal Forum, Cần đẩy nhanh các dự án chuyển hóa rác thải thành năng lượng để giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường (https://vietnamlawmagazine.vn/waste-to-energy-projects-need-to-be-accelerated-to-address-environmental-pollution-72113.html)

[9] People’s Army Newspaper, Việt Nam thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong tái chế chất thải (https://en.qdnd.vn/economy/special-reports/vietnam-promotes-circular-economy-in-waste-recycling-569249#)