Năm 2012, có 124 nhà máy điện với tổng công suất 26.926 MW. Cụ thể, thủy điện chiếm gần một nửa, điện được sản xuất từ các nguồn năng lượng tái tạo chiếm 0.2% tổng công suất, và một nửa còn lại là nhiệt điện. Năm 2013, giá bán lẻ điện bình quân là 7 cent/kWh; mức giá này không cao so với giá điện tại các quốc gia như Trung Quốc (7.5-10.7 cent/kWh), Campuchia (21 cent/kWh) và Philippines (36.13 cent/kWh). Theo Quy hoạch điện VII của Chính phủ, giá điện dự kiến sẽ tăng lên 9 cent/kWh vào năm 2020. Sản lượng điện truyền tải và phân phối tăng 9% mỗi năm, đạt khoảng 60 tỷ kWh trong nửa đầu năm 2014.
3 doanh nghiệp nhà nước, do Vietnam Electricity (EVN) dẫn đầu, đang sản xuất trên 80% sản lượng điện. Năm 2014, EVN sản xuất trên 60%, truyền tải 100% và phân phối 90% sản lượng điện, điều này đe dọa tính cạnh tranh trên thị trường. Nhằm xóa bỏ độc quyền trong thị trường điện, Chính phủ bắt đầu thúc đẩy thị trường phát điện cạnh tranh Việt Nam (sau đây gọi là VCGM) trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ phát điện đến phân phối, vào tháng 7 năm 2012. Quá trình này được chia thành 3 giai đoạn. Giai đoạn 1: thị trường phát điện cạnh tranh; giai đoạn 2: thị trường bán buôn điện cạnh tranh; giai đoạn 3: thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Hiện nay, VCGM đang ở giai đoạn cuối của Giai đoạn 1.
Để phát triển thị trường phát điện cạnh tranh, Chính phủ đang từng bước mở cửa thị trường cho các nhà đầu tư nước ngoài. Trên thực tế, số lượng nhà máy điện áp dụng mô hình PPP (đối tác công tư), được các nhà đầu tư nước ngoài như Nhật Bản tài trợ, đang gia tăng. Trong giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2011, đã có 7 nhà máy điện được vận hành theo phương thức BOT. Ngoài ra, có khoảng 10 dự án có vốn đầu tư nước ngoài được phê duyệt theo hình thức BOT với sự tham gia của nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nhật Bản. Hiện nay, các doanh nghiệp Nhật Bản, với sự hỗ trợ của Japan Bank for International Cooperation (JBIC), đang đàm phán để ký kết các hợp đồng BOT cho các dự án nhiệt điện than. Rõ ràng, PPP là giải pháp then chốt, bởi ước tính cần ngân sách rất lớn, khoảng 6,2 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2011-2030, cho việc xây dựng các nhà máy điện và cơ sở hạ tầng đi kèm.
Tuy nhiên, có hai vấn đề lớn. Thứ nhất, do thiếu điện, Việt Nam đã ký thỏa thuận mua điện dài hạn với Trung Quốc vào năm 2005, theo đó đồng ý mua một lượng điện nhất định hằng năm trong giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2015. Vì vậy, Việt Nam đã nhập khẩu 4% tổng công suất phát điện trong nước, mặc dù vẫn đáp ứng nhu cầu điện nội địa với nguồn điện trong nước có giá thấp; các nhà máy điện chỉ vận hành ở mức 70%-80% công suất vào năm 2012. Tình trạng tương tự tiếp diễn trong những năm sau đó cho đến năm 2015.
Thứ hai, tất cả các nhà máy điện tại Việt Nam, bao gồm cả các nhà máy của EVN, đơn vị sản xuất trên 60% sản lượng điện như đã đề cập ở trên, đều phải bán điện cho EVN. Do đó, việc tách khỏi EVN là hết sức quan trọng nhằm thúc đẩy cạnh tranh công bằng trên thị trường.
Việc giải quyết các vấn đề nêu trên và khả năng hình thành một thị trường mở cho cơ sở hạ tầng điện, nền tảng của phát triển công nghiệp, đang thu hút sự quan tâm của các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.