Tóm tắt

Việt Nam đang từng bước củng cố nền tảng pháp lý cho thị trường carbon trong nước thông qua nhiều lớp chính sách, bao quát quản lý phát thải, cơ chế tuân thủ, hạ tầng thị trường và các quy định về trao đổi carbon quốc tế. Thay vì ngay lập tức xây dựng một thị trường giao dịch carbon vận hành đầy đủ, Việt Nam hiện tập trung thiết lập nền tảng thể chế và pháp lý cần thiết cho hoạt động của thị trường trong tương lai. Bài viết này phân tích quá trình phát triển khuôn khổ thị trường carbon của Việt Nam thông qua các văn bản pháp lý chủ chốt, đồng thời làm rõ cách quốc gia này thiết kế thị trường theo hướng tận dụng hạ tầng tài chính hiện có và chuẩn bị cho khả năng tham gia vào các cơ chế carbon quốc tế.

Các lớp chính sách trong quá trình phát triển thị trường carbon của Việt Nam

Khuôn khổ thị trường carbon của Việt Nam được phát triển thông qua nhiều lớp chính sách và quy định, bao quát quản lý phát thải, cơ chế tuân thủ, hạ tầng giao dịch và các cơ chế trao đổi carbon quốc tế.

Tổng hợp của B&Company

Từ các cam kết khí hậu đến nhu cầu về thị trường carbon

Việt Nam đang thúc đẩy phát triển thị trường carbon nội địa trong bối cảnh áp lực ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu và thương mại quốc tế. Theo NDC cập nhật được đệ trình năm 2022, Việt Nam cam kết giảm phát thải khí nhà kính 15,8% thông qua các nguồn lực trong nước và lên đến 43,5% với sự hỗ trợ quốc tế vào năm 2030, đồng thời hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cùng lúc đó, các yêu cầu và cơ chế ESG như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU ngày càng liên kết quản lý carbon với thương mại và khả năng cạnh tranh xuất khẩu.

Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện tại, Việt Nam chủ yếu đang xây dựng nền tảng pháp lý và thể chế cho thị trường carbon, thay vì một thị trường giao dịch vận hành đầy đủ. Do đó, trọng tâm hiện nay không nằm ở khối lượng giao dịch mà ở việc thiết lập một cấu trúc pháp lý toàn diện cho quản lý phát thải, giao dịch carbon và các cơ chế tuân thủ.

Xây dựng nền tảng pháp lý cho thị trường carbon

Quá trình này bắt đầu với Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (Luật số 72/2020/QH14), lần đầu tiên đưa khái niệm phát triển thị trường carbon trong nước vào Việt Nam. Mặc dù chủ yếu mang tính định hướng, luật đã thiết lập cơ sở pháp lý cho các cơ chế sau này liên quan đến hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon.

Trên nền tảng này, Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã thiết lập khuôn khổ cốt lõi về quản lý khí nhà kính, bao gồm kiểm kê khí nhà kính, hệ thống MRV, phân bổ hạn ngạch phát thải và quản lý tín chỉ carbon đối với các cơ sở phát thải lớn. Đây là bước chuyển từ báo cáo phát thải sang quản lý phát thải dựa trên tuân thủ.

Song song với đó, Quyết định 01/2022/QĐ-TTg xác định danh mục các lĩnh vực và cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính trong các ngành phát thải lớn. Qua đó, quyết định này trên thực tế đã thiết lập ranh giới tuân thủ ban đầu cho hoạt động quản lý phát thải và sự tham gia thị trường carbon trong tương lai.

Sau đó, Việt Nam tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ này thông qua Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Nghị định 83/2026/NĐ-CP, qua đó tăng cường tính linh hoạt trong quản lý hạn ngạch và sử dụng tín chỉ carbon. Tuy nhiên, việc sử dụng tín chỉ carbon vẫn bị giới hạn nhằm bảo đảm cắt giảm phát thải thực tế vẫn là cơ chế tuân thủ chủ đạo, thay vì phụ thuộc vào hoạt động bù trừ. Nhìn chung, những sửa đổi này cho thấy khuôn khổ quản trị carbon của Việt Nam vẫn đang được hoàn thiện song song với năng lực triển khai và các điều kiện thị trường.

Từ lộ trình thị trường đến hạ tầng giao dịch

Bên cạnh các quy định về quản lý phát thải, Việt Nam cũng đã xây dựng lộ trình theo từng giai đoạn cho phát triển thị trường carbon. Quyết định 232/QĐ-TTg quy định giai đoạn thí điểm từ năm 2025 đến năm 2028, trước khi thị trường chính thức vận hành vào năm 2029, phản ánh cách tiếp cận từng bước, tập trung vào việc nâng cao năng lực và thử nghiệm hệ thống. Trên thực tế, giai đoạn thí điểm được dự báo sẽ vẫn chịu sự định hướng tương đối lớn của chính sách do số lượng thành viên tham gia còn hạn chế và việc phân bổ hạn ngạch mang tính hành chính.

Khuôn khổ giao dịch thị trường sau đó được chính thức hóa thông qua Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước. Nghị định này thiết lập hạ tầng cốt lõi cần thiết cho các giao dịch carbon, bao gồm đăng ký, giao dịch, chuyển quyền sở hữu, thanh toán và quản lý hệ thống đăng ký.

Một đặc điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Việt Nam là quyết định tận dụng hạ tầng chứng khoán hiện có thay vì xây dựng một hệ thống sàn giao dịch môi trường riêng biệt. Theo cơ cấu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý hệ thống đăng ký carbon quốc gia, trong khi Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) vận hành các chức năng giao dịch, lưu ký và thanh toán.

Cơ cấu này cho thấy các đơn vị carbon đang từng bước được tiêu chuẩn hóa dưới sự quản lý tập trung của cơ quan quản lý, mặc dù hiện chưa được xem là tài sản tài chính theo cùng cách thức như cổ phiếu hoặc trái phiếu. Theo thời gian, khuôn khổ này có thể giúp carbon ngày càng tác động đến chi phí tuân thủ, phân bổ vốn và năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp.

Chuẩn bị cho liên kết carbon quốc tế

Bên cạnh thị trường trong nước, Việt Nam cũng đã bắt đầu xây dựng khuôn khổ pháp lý cho trao đổi carbon quốc tế. Nghị định 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon là một bước tiến quan trọng theo hướng này.

Trong khi các quy định trước đây chủ yếu tập trung vào các cơ chế trong nước, Nghị định 112 cho thấy định hướng dài hạn của Việt Nam hướng tới việc tham gia các cơ chế carbon xuyên biên giới theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Nghị định cũng đưa ra các nguyên tắc liên quan đến hợp tác theo Điều 6.2, bao gồm chuyển giao quốc tế kết quả giảm phát thải, các yêu cầu hạch toán đối với điều chỉnh tương ứng và các cơ chế nhằm ngăn ngừa việc tính trùng trong báo cáo phát thải và sử dụng tín chỉ carbon. Điều này cho thấy Việt Nam đang từng bước đồng bộ hóa khuôn khổ quản trị thị trường carbon với các tiêu chuẩn được quốc tế công nhận về hạch toán carbon và chuyển giao kết quả giảm phát thải.

Từ góc độ chính sách, điều này cho thấy Việt Nam không chỉ đang phát triển thị trường carbon trong nước mà còn từng bước chuẩn bị cho việc hội nhập trong tương lai với các dòng tín chỉ carbon quốc tế và các cơ chế giao dịch xuyên biên giới.

Thách thức tiếp theo nằm ở khâu triển khai

Mặc dù nền tảng pháp lý đã được củng cố đáng kể, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực triển khai. Thị trường carbon chỉ có thể vận hành hiệu quả nếu dữ liệu phát thải đáng tin cậy, các hệ thống MRV hoạt động nhất quán và công tác giám sát quản lý vẫn hiệu quả. Bên cạnh đó, trong giai đoạn đầu, số lượng ngành và doanh nghiệp tham gia sẽ còn hạn chế, đồng nghĩa với việc thanh khoản thị trường nhiều khả năng vẫn ở mức tương đối thấp.

Do đó, giai đoạn hiện tại có thể được xem là quá trình chuyển đổi từ xây dựng khuôn khổ pháp lý sang kiểm nghiệm năng lực vận hành thực tế.

Phần kết luận

Nhìn chung, Việt Nam đã cơ bản thiết lập một kiến trúc pháp lý tương đối toàn diện cho thị trường carbon thông qua nhiều tầng chính sách, từ quản lý phát thải và các cơ chế tuân thủ đến hạ tầng thị trường và các quy định về trao đổi carbon quốc tế.

Trong bối cảnh thị trường vẫn đang ở giai đoạn thí điểm, ý nghĩa của các quy định hiện hành không nằm nhiều ở quy mô giao dịch trước mắt mà ở việc xây dựng nền tảng thể chế cần thiết để carbon được quản lý, định giá và giao dịch trong hệ thống quản trị kinh tế rộng hơn của Việt Nam.

Theo thời gian, khuôn khổ này có thể từng bước định hình lại chi phí tuân thủ, các quyết định đầu tư và năng lực cạnh tranh xuất khẩu trong các ngành thâm dụng phát thải.

Đọc thêm

Chính sách và khuôn khổ pháp lý về tín chỉ carbon của Việt Nam

Chính phủ Việt Nam phê duyệt dự án phát triển thị trường Carbon

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào trong bài viết này, vui lòng trích dẫn nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

[1] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Luat-so-72-2020-QH14-Bao-ve-moi-truong-2020-431147.aspx

[2] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-va-bao-ve-tang-o-don-500104.aspx

[3] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-119-2025-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-625021.aspx

[4] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-83-2026-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-bao-ve-tang-o-don-698699.aspx

[5] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-232-QD-TTg-2025-phe-duyet-De-an-phat-trien-thi-truong-cac-bon-tai-Viet-Nam-641620.aspx

[6] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-232-QD-TTg-2025-phe-duyet-De-an-phat-trien-thi-truong-cac-bon-tai-Viet-Nam-641620.aspx

[7] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-112-2026-ND-CP-trao-doi-quoc-te-ket-qua-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-va-tin-chi-cac-bon-699909.aspx