Sự leo thang căng thẳng mới nhất ở Trung Đông không còn chỉ đơn thuần là một cuộc khủng hoảng địa chính trị khu vực. Khi căng thẳng lan rộng dọc theo các hành lang hàng hải và năng lượng trọng yếu, cú sốc đang được truyền trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua chi phí năng lượng cao hơn, giá cước vận chuyển tăng, thời gian giao hàng kéo dài hơn và sự bất ổn ngày càng gia tăng đối với các nhà sản xuất trên toàn thế giới. Trong bối cảnh này, Trung Quốc chiếm một vị trí then chốt: vừa là một quốc gia tiêu thụ năng lượng lớn vừa là trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới, nước này đã trở thành kênh truyền dẫn chính mà qua đó một cuộc xung đột khu vực có thể phát triển thành sự gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Xung đột Trung Đông và tác động của nó đến chuỗi cung ứng toàn cầu

Nhìn từ góc độ chuỗi cung ứng, xung đột ở Trung Đông không chỉ đơn thuần là điểm nóng địa chính trị, mà còn là cú sốc trực tiếp đối với một số huyết mạch quan trọng nhất của thương mại toàn cầu. Khi căng thẳng lan rộng đến eo biển Hormuz, một hành lang hàng hải vận chuyển khoảng một phần tư lượng dầu thô đường biển của thế giới, cũng như một lượng lớn khí đốt tự nhiên và phân bón, hậu quả của xung đột đã nhanh chóng lan rộng ra ngoài khu vực này.[1]Điều đang bị đe dọa hiện nay không chỉ là dòng chảy năng lượng, mà còn là toàn bộ cấu trúc chi phí hỗ trợ sản xuất, vận chuyển và phân phối trên quy mô toàn cầu. Trong các chuỗi cung ứng hiện đại, năng lượng không phải là một biến số bên ngoài; nó là một yếu tố đầu vào cơ bản định hình hầu hết mọi giai đoạn hoạt động.[2].

Từ điểm nghẽn này, cú sốc lan truyền theo một trình tự rõ ràng. Sự gián đoạn dòng chảy dầu khí đẩy giá nhiên liệu tăng lên trước tiên, sau đó lan sang giá cước vận chuyển, phí bảo hiểm, chi phí kho bãi và cuối cùng là chi phí sản xuất.[3]Vì lý do này, tác động của cuộc xung đột hiện tại ở Trung Đông không chỉ dừng lại ở việc chậm trễ dòng chảy hàng hóa; nó còn khiến chuỗi cung ứng toàn cầu trở nên đắt đỏ hơn, dễ bị tổn thương hơn và dễ gặp rủi ro hơn trước những cú sốc tiếp theo. IMF đã cảnh báo rằng cuộc xung đột có thể đẩy nền kinh tế toàn cầu lên mức giá cao hơn và tăng trưởng chậm hơn. Đồng thời, UNCTAD dự báo rằng tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 có thể giảm xuống còn khoảng 1,5 đến 2,5 phần trăm.[4]Trong khi đó, Chỉ số áp lực chuỗi cung ứng toàn cầu của Cục Dự trữ Liên bang New York đã tăng lên 0,68 trong tháng 3, mức cao nhất kể từ đầu năm 2023.[5].

Chỉ số áp lực chuỗi cung ứng toàn cầu (tháng 4 năm 2025 – tháng 3 năm 2026)*

Nguồn: Mtsinsights

(*) Chỉ số này được chuẩn hóa xung quanh mức trung bình lịch sử của nó. Giá trị 0 cho thấy áp lực chuỗi cung ứng ở mức trung bình; giá trị trên 0 cho thấy áp lực cao hơn bình thường; và giá trị dưới 0 cho thấy áp lực thấp hơn bình thường. Chỉ số càng tăng trên 0, thì sự gián đoạn và áp lực chi phí trên toàn chuỗi cung ứng càng lớn; ngược lại, chỉ số càng giảm xuống dưới 0, thì điều kiện chuỗi cung ứng càng được nới lỏng và bình thường hóa.

Vì sao Trung Quốc là điểm truyền tải trung tâm?

Nếu cuộc xung đột ở Trung Đông đã cho thấy cú sốc từ eo biển Hormuz có thể lan truyền đến giá năng lượng, chi phí vận chuyển và sản xuất như thế nào, thì Trung Quốc là điểm truyền dẫn quan trọng nhất mà qua đó cú sốc được lan truyền. Điều này là bởi vì Trung Quốc không chỉ là một quốc gia tiêu thụ năng lượng khổng lồ mà còn phụ thuộc rất nhiều vào dòng chảy dầu mỏ từ Trung Đông. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện là nước mua dầu thô Trung Đông lớn nhất châu Á đi qua eo biển Hormuz, chiếm 37% tổng lượng xuất khẩu qua eo biển này, tương đương hơn 5,2 triệu thùng mỗi ngày. Riêng dầu từ vùng Vịnh đã chiếm hơn một nửa lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc.[6].

Tổng nhu cầu dầu mỏ của Trung Quốc cũng dự kiến sẽ tiếp tục tăng, từ 14,2 triệu thùng/ngày năm 2019 lên mức dự kiến 17 triệu thùng/ngày vào năm 2026. Điều quan trọng là, sự tăng trưởng này không chủ yếu được thúc đẩy bởi nhu cầu xăng dầu thông thường, mà ngày càng nhiều hơn bởi naphtha, một nguyên liệu quan trọng cho sản xuất hóa dầu và công nghiệp. Điều này cho thấy rằng khi tình hình bất ổn ở Trung Đông làm xáo trộn thị trường năng lượng, áp lực có thể không chỉ truyền qua giá dầu mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến cơ sở sản xuất và chuỗi cung ứng công nghiệp của Trung Quốc.

Tuy nhiên, Trung Quốc đứng ở trung tâm của hiệu ứng domino không chỉ vì nhập khẩu khối lượng lớn năng lượng mà còn vì nước này vẫn là trung tâm sản xuất chính của thế giới. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) báo cáo rằng xuất khẩu hàng hóa của Trung Quốc đạt 3,77 nghìn tỷ USD vào năm 2025, chiếm 14,4% tổng kim ngạch thương mại hàng hóa toàn cầu và đóng góp khoảng 30% vào tăng trưởng xuất khẩu toàn cầu. Trung Quốc cũng vẫn là nhà cung cấp hàng đầu về linh kiện điện tử và hàng hóa trung gian cho các mạng lưới sản xuất khu vực.[7].

Vai trò trung tâm này càng được củng cố trong các ngành công nghiệp chiến lược. Năm 2025, xuất khẩu các sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc tăng 13,2% so với năm trước. Xuất khẩu thiết bị chuyên dụng, máy công cụ cao cấp và robot công nghiệp tăng lần lượt 20,6%, 21,5% và 48,7%. Trong các ngành công nghiệp xanh, xuất khẩu pin lithium và tua bin gió tăng mạnh 26,2% và 48,7%, trong khi xuất khẩu xe máy điện và xe đạp điện tăng 18,1%.[8].

Trong các lĩnh vực như pin xe điện và năng lượng mặt trời, sự tập trung thậm chí còn rõ rệt hơn. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) lưu ý rằng Trung Quốc chiếm gần 80% sản lượng pin xe điện toàn cầu, gần 85% vật liệu cực âm, hơn 90% vật liệu cực dương và hơn 80% năng lực sản xuất trên tất cả các giai đoạn chính của chuỗi cung ứng điện mặt trời. Do đó, những cú sốc đi qua Trung Quốc hiếm khi dừng lại ở biên giới; chúng thường được truyền ra bên ngoài thông qua chi phí đầu vào cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn và rủi ro thiếu hụt nguồn cung gia tăng trong các ngành công nghiệp phụ thuộc nhiều vào sản lượng của Trung Quốc.[9].[10]

Hiệu ứng domino từ Trung Quốc lan rộng khắp các chuỗi cung ứng toàn cầu như thế nào?

Hiệu ứng domino từ Trung Quốc thường không bắt đầu bằng tình trạng thiếu hụt sản phẩm ngay lập tức. Nó thường xuất hiện trước tiên thông qua chi phí tăng cao và sự chậm trễ ngày càng gia tăng trong chuỗi cung ứng. Khi xung đột ở Trung Đông đẩy giá năng lượng, cước vận chuyển và phí bảo hiểm lên cao, những áp lực đó sẽ tác động đến chi phí sản xuất của Trung Quốc và sau đó lan truyền sang giá xuất khẩu và mạng lưới cung ứng toàn cầu. Đồng thời, rủi ro vận chuyển gia tăng làm kéo dài thời gian giao hàng, làm gián đoạn kế hoạch sản xuất và buộc các công ty phải duy trì lượng hàng tồn kho an toàn cao hơn. Với vai trò là một trong những trung tâm cung ứng lớn nhất thế giới, bất kỳ thay đổi nào về cấu trúc chi phí hoặc thời gian giao hàng trong nội địa Trung Quốc đều có thể nhanh chóng gây ra hiệu ứng domino trên khắp các ngành công nghiệp phụ thuộc sâu sắc vào nguồn cung của Trung Quốc, bao gồm điện tử, máy móc, ô tô, pin và năng lượng mặt trời.

Đã có những dấu hiệu rõ ràng cho thấy áp lực về giá cả ở Trung Quốc đang lan rộng ra ngoài thị trường nguyên liệu thô và ảnh hưởng đến chính các doanh nghiệp. Trong lĩnh vực điện tử, Kingboard Laminates, nhà sản xuất tấm laminate phủ đồng lớn nhất thế giới, đã tăng giá ba lần chỉ trong ba tháng, với mức tăng khoảng 10% cho cả nguyên liệu và chi phí gia công.[11]Trong lĩnh vực ô tô, nhà sản xuất xe điện NIO cho biết tình trạng thiếu chip nhớ và giá nguyên liệu thô tăng cao có thể làm tăng chi phí sản xuất xe điện từ 6.000 đến 10.000 nhân dân tệ mỗi chiếc.[12]Trong chuỗi cung ứng pin, áp lực đã trở nên rõ rệt khi các nhà cung cấp vật liệu catốt của Trung Quốc tìm cách điều chỉnh giá, với mức chiết khấu so với giá coban sunfat giao ngay thu hẹp từ khoảng 10% xuống còn 5%, trong khi giá coban tăng từ khoảng 10 USD/pound lên gần 24 USD/pound trong năm 2025.[13]Trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, việc giá bạc tăng khoảng 130% trong vòng 12 tháng đã đẩy chi phí sản xuất tấm pin mặt trời tăng từ 7 đến 15%.[14]

Những thị trường nào có khả năng bị ảnh hưởng nhiều nhất?

ASEAN có khả năng là khu vực đầu tiên chịu ảnh hưởng của hiệu ứng domino từ Trung Quốc, vì hiện tại đây là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc và có mối liên hệ sâu rộng với Trung Quốc trong chuỗi cung ứng sản xuất. Nếu chi phí sản xuất, năng lượng hoặc logistics tăng ở Trung Quốc, các nền kinh tế như Việt Nam, Thái Lan và Malaysia có thể phải đối mặt với giá linh kiện cao hơn, thời gian giao hàng lâu hơn và rủi ro lớn hơn đối với các ngành công nghiệp lắp ráp, đặc biệt là điện tử và thiết bị công nghiệp.[15] .

Tại Việt Nam, Trung Quốc hiện là thị trường nhập khẩu lớn nhất nước này. Trong quý I năm 2026, nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc đạt 50,1 tỷ USD, tăng 34,4% so với cùng kỳ năm ngoái, chủ yếu bao gồm hàng hóa trung gian và hàng hóa tư liệu sản xuất, đặc biệt là máy móc, thiết bị và phụ tùng.[16]Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nào ảnh hưởng đến dòng chảy xuất khẩu từ Trung Quốc sang Việt Nam khó có thể làm giảm nhập khẩu hàng tiêu dùng; thay vào đó, trước hết nó sẽ làm tăng cả chi phí và sự không chắc chắn xung quanh nguồn cung cấp linh kiện, máy móc và nguyên vật liệu được các nhà máy tại Việt Nam sử dụng, từ đó gây áp lực lên kế hoạch sản xuất, độ tin cậy giao hàng và khả năng cạnh tranh xuất khẩu.

Khu vực Đông Bắc Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản, cũng rất dễ bị tổn thương vì cả hai nền kinh tế này đều liên kết chặt chẽ với Trung Quốc trong chuỗi cung ứng công nghệ, đồng thời vẫn phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào chiến lược mà Trung Quốc kiểm soát. Nếu cú sốc lan truyền qua Trung Quốc, Hàn Quốc có thể chịu ảnh hưởng nặng nề hơn trong lĩnh vực bán dẫn, pin và hóa dầu, trong khi Nhật Bản có thể đối mặt với áp lực lớn hơn trong lĩnh vực ô tô, linh kiện công nghệ cao và các vật liệu chiến lược như đất hiếm.[17] [18]

Châu Âu, đặc biệt là Đức, là một thị trường khác có khả năng bị ảnh hưởng đáng kể ở cấp độ công nghiệp giá trị cao. Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò chính trong việc cung cấp linh kiện điện tử, hàng hóa trung gian và nhiều sản phẩm chiến lược cho thị trường châu Âu. Do đó, bất kỳ sự tăng giá hoặc thời gian giao hàng nào ở Trung Quốc đều có thể ảnh hưởng đến châu Âu không chỉ thông qua giá nhập khẩu cao hơn mà còn thông qua những gián đoạn trực tiếp đối với các ngành sản xuất cốt lõi như máy móc, ô tô, hóa chất và thiết bị công nghiệp.[19] [20]

Kết luận

Xung đột ở Trung Đông cho thấy một cuộc khủng hoảng địa chính trị khu vực có thể nhanh chóng biến thành cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu khi nó tác động đến các hành lang năng lượng và vận tải trọng yếu. Tuy nhiên, quy mô đầy đủ của cú sốc đó chỉ trở nên rõ ràng khi nó lan qua Trung Quốc, nơi chi phí năng lượng tăng cao và rủi ro hậu cần được chuyển hóa thành chi phí sản xuất cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn và sự bất ổn rộng hơn trên toàn mạng lưới công nghiệp. Theo nghĩa này, Trung Quốc không phải là nguồn gốc của cuộc khủng hoảng, mà là kênh trung tâm mà qua đó sự gián đoạn khu vực có thể trở thành hiệu ứng domino toàn cầu.

Đọc thêm

Xung đột Trung Đông: Từ căng thẳng địa chính trị đến rủi ro xuất khẩu – Tác động đối với ngành dệt may, điện tử và chế biến gỗ của Việt Nam

Xung đột Trung Đông: Góc nhìn về chính trị và năng lượng sạch – Thời điểm vàng cho năng lượng sinh học tại Việt Nam

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền.

[1] https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-response/strait-of-hormuz

[2] https://unctad.org/system/files/official-document/osgttinf2026d1_en.pdf

[3] https://www.reuters.com/world/middle-east/war-middle-east-will-lead-slower-growth-higher-inflation-imf-chief-tells-reuters-2026-04-06/

[4] https://unctad.org/news/hormuz-disruption-deepens-global-economic-strain-across-trade-prices-and-finance

[5] https://www.mtsinsights.com/events/4091/

[6] https://iea.blob.core.windows.net/assets/a25ddf53-cd6c-4910-ac90-16bfd28399e7/-12MAR2026_OilMarketReport.pdf

[7] https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/gtos0326_e.pdf

[8] https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968cbfac6d00ca5f9a08969.html

[9] https://iea.blob.core.windows.net/assets/4eedd256-b3db-4bc6-b5aa-2711ddfc1f90/SpecialReportonSolarPVGlobalSupplyChains.pdf

[10] https://iea.blob.core.windows.net/assets/7ea38b60-3033-42a6-9589-71134f4229f4/GlobalEVOutlook2025.pdf

[11] https://vnbusiness.vn/gia-linh-kien-tang-gay-hieu-ung-domino-tren-thi-truong-dien-tu.html

[12] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinas-nio-targets-overseas-sales-thousands-cars-this-year-2026-03-11/

[13] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinese-battery-material-makers-push-higher-prices-cobalt-rally-hits-supply-2025-11-14/

[14] https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/solar-industry-accelerates-shift-silver-costs-soar-2026-02-19/

[15] https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968cbfac6d00ca5f9a08969.html

[16] https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/04/xuat-nhap-khau-viet-nam-tang-truong-truoc-bien-dong-toan-cau/

[17] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-says-chinas-dual-use-export-ban-unacceptable-rare-earths-crosshairs-2026-01-07/

[18] https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-seeks-closer-china-cooperation-secure-critical-mineral-supply-chains-2026-02-05/

[19] https://tradingeconomics.com/germany/imports/china/electrical-electronic-equipment

[20] https://www.destatis.de/EN/Press/2026/02/PE26_056_51.html