Lượng chất thải công nghiệp của Việt Nam đang tăng nhanh do quá trình công nghiệp hóa đẩy mạnh, trong khi chôn lấp và đốt rác vẫn là những phương pháp xử lý chính. Các giải pháp dựa trên công nghệ như chuyển hóa chất thải thành năng lượng và tái chế công nghiệp đang nổi lên nhưng vẫn còn hạn chế về quy mô do chi phí cao và những rào cản kỹ thuật, tạo ra cơ hội cho đầu tư và đổi mới hơn nữa.

Tình hình hiện tại của công nghệ tái chế chất thải công nghiệp tại Việt Nam

Sự phát triển công nghiệp nhanh chóng của Việt Nam trong thập kỷ qua đã làm tăng đáng kể khối lượng chất thải công nghiệp, gây áp lực ngày càng lớn lên hệ thống quản lý chất thải của đất nước. Mỗi năm, Việt Nam tạo ra hàng chục triệu tấn chất thải công nghiệp, nhưng chỉ khoảng 701.300 tấn được thu gom và xử lý chính thức. Phần còn lại thường được chôn lấp hoặc xử lý thông qua các kênh không chính thức, tạo ra những rủi ro dai dẳng đối với chất lượng đất, nước ngầm và sức khỏe cộng đồng.

Trên thực tế, chôn lấp vẫn là giải pháp chủ đạo cho chất thải công nghiệp. Đối với nhiều nhà máy, đặc biệt là các nhà máy vừa và nhỏ, chôn lấp vẫn là lựa chọn dễ tiếp cận và tiết kiệm chi phí nhất. Tuy nhiên, phương pháp này đi kèm với những hậu quả lâu dài đối với môi trường, bao gồm phát thải khí nhà kính. Thiêu đốt cũng được sử dụng để giảm thể tích chất thải, nhưng nếu không có hệ thống kiểm soát khí thải tiên tiến, nó có thể tạo ra ô nhiễm thứ cấp thay vì giải quyết vấn đề.

Nguồn: B&Company

Mặc dù Việt Nam đã thiết lập các khu công nghiệp với hệ thống thu gom chất thải, nhưng lượng chất thải công nghiệp cần xử lý vẫn vượt xa khả năng xử lý hiện có. Nhiều cơ sở xử lý tập trung đã lỗi thời và quá tải, trong khi dòng chất thải ngày càng phức tạp, chứa cả vật liệu nguy hại và không nguy hại từ các ngành như sản xuất, điện tử, hóa chất và chế biến thực phẩm. Sự phức tạp này khiến việc tái chế và thu hồi trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Do đó, việc ứng dụng công nghệ hiện đại trong xử lý chất thải công nghiệp là một trong những ưu tiên hàng đầu. Mặc dù một số doanh nghiệp đã bắt đầu áp dụng công nghệ này, nhưng quy mô vẫn còn hạn chế do chi phí đầu tư cao (lên đến 1 – 2 triệu USD cho chi phí ban đầu) và thiếu kỹ năng kỹ thuật. Hơn nữa, những lỗ hổng trong việc thực thi chính sách và việc thực thi chưa đầy đủ các quy định về môi trường khiến nhiều công ty không tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn xử lý chất thải, làm giảm hiệu quả của các hệ thống hiện có.

Các công nghệ tái chế hiện đại được áp dụng cho chất thải công nghiệp

Trước áp lực từ chất thải công nghiệp, Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu các phương pháp và công nghệ tái chế mới nhằm tạo ra giá trị gia tăng và giảm thiểu tác động đến môi trường.

Ví dụ, Chuyển hóa chất thải thành năng lượng (WtE) Các công nghệ này chuyển đổi chất thải rắn không thể tái chế thành điện năng hoặc nhiệt năng bằng các quy trình nhiệt được kiểm soát. Tại Việt Nam, công nghệ chuyển đổi chất thải thành năng lượng (WtE) đã trở thành một phần cốt lõi trong chiến lược giải quyết vấn đề chất thải của đất nước khi sức chứa của các bãi chôn lấp đạt đến giới hạn. Các dự án lớn, chẳng hạn như nhà máy chuyển đổi chất thải thành năng lượng Nam Sơn ở Hà Nội - một trong những nhà máy lớn nhất thế giới - minh họa cách chất thải công nghiệp và đô thị có thể được sử dụng làm nguyên liệu đầu vào để phát điện. Hiện nay, Việt Nam có khoảng... 20 dự án xử lý chất thải thành năng lượng đang được phát triển hoặc vận hành [4], bao gồm Nhà máy xử lý chất thải của Công ty Năng lượng Môi trường EB với công suất 400 tấn/ngày tại Thành phố Cần Thơ [5]. WtE không chỉ giảm khối lượng chất thải công nghiệp được đưa đến bãi chôn lấp mà còn phù hợp với các mục tiêu kinh tế tuần hoàn rộng hơn bằng cách sản xuất năng lượng từ chất thải.

Nhà máy xử lý chất thải của Công ty Năng lượng Môi trường EB tại Thành phố Cần Thơ

Nguồn: Cần Thơ Trực Tuyến

Mặc dù đã có những tiến bộ này, việc áp dụng công nghệ đốt rác thải thành năng lượng (WtE) vẫn rất khác nhau, và nhiều dự án vẫn đang trong giai đoạn lập kế hoạch hoặc xây dựng ban đầu. Những thách thức bao gồm chi phí đầu tư cao, yêu cầu kiểm soát khí thải nghiêm ngặt và sự cần thiết phải tích hợp với các hệ thống phân loại và tiền xử lý mạnh mẽ trước khi quá trình đốt có thể diễn ra an toàn.

Một trường hợp thành công khác về WtE là nhà máy điện từ rác thải Sóc Sơn tại Khu phức hợp xử lý rác thải Nam Sơn ở Hà Nội. Nhà máy đã chính thức được kết nối với lưới điện quốc gia vào năm 2022, đánh dấu một bước tiến lớn trong việc ứng dụng công nghệ tái chế rác thải công nghiệp của Việt Nam. Nhà máy có khả năng đốt tới 4.000 tấn rác thải khô mỗi ngày, với máy phát điện đầu tiên sản xuất 15 MW điện, và dự kiến sẽ đạt 75 MW khi tất cả các lò đốt đi vào hoạt động. Khoảng 50 MW điện năng này được cung cấp cho lưới điện quốc gia, trong khi phần còn lại hỗ trợ hoạt động tại chỗ. Được chính quyền Hà Nội phê duyệt vào năm 2017 với vốn đầu tư 7 nghìn tỷ đồng (gần 1.004.300 triệu USD), cơ sở này được thiết kế để xử lý một phần đáng kể rác thải của thủ đô và giảm sự phụ thuộc vào việc chôn lấp [10].

The Soc Son Waste-to-Energy Plant

Nguồn: VNTY

Các bên tham gia thị trường

Việc phát triển và ứng dụng công nghệ tái chế chất thải công nghiệp tại Việt Nam đang được thúc đẩy bởi sự phối hợp giữa các cơ quan chính phủ, doanh nghiệp trong nước và các tập đoàn đầu tư nước ngoài, chứ không phải bởi một tác nhân thống trị duy nhất. Điều này phản ánh tính chất phức tạp của chất thải công nghiệp, thường đòi hỏi các giải pháp phối hợp trên nhiều lĩnh vực như chính sách, cơ sở hạ tầng và công nghệ.

Về mặt chính sách, Chính phủ Việt Nam đóng vai trò trung tâm trong việc định hướng áp dụng công nghệ. Các chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường và kinh tế tuần hoàn đặt ra các mục tiêu rõ ràng, bao gồm mục tiêu tái chế 60–70% chất thải công nghiệp vào năm 2030 [8]. Những cam kết chính sách này đã khuyến khích chính quyền địa phương và các khu công nghiệp tìm kiếm các giải pháp dựa trên công nghệ thay vì chỉ dựa vào việc chôn lấp. Tuy nhiên, việc thực hiện vẫn chưa đồng đều giữa các vùng miền, và nhiều dự án vẫn đang ở giai đoạn thí điểm hoặc triển khai ban đầu [9].

Các doanh nghiệp trong nước đang dần trở nên năng động hơn, đặc biệt là trong các lĩnh vực mà chất thải có thể được chuyển đổi trực tiếp thành giá trị kinh tế. Các công ty tái chế nhựa, kim loại và phế phẩm công nghiệp đang đầu tư vào dây chuyền phân loại, hệ thống tiền xử lý và các giải pháp thu hồi năng lượng để tuân thủ các quy định nghiêm ngặt hơn và giảm chi phí xử lý. Đồng thời, các hiệp hội ngành nghề như Hiệp hội Tái chế Chất thải Việt Nam (VWRA) đang giúp chuẩn hóa các hoạt động và kết nối các doanh nghiệp với các nhà cung cấp công nghệ [11].

Các công ty có vốn đầu tư nước ngoài và các tập đoàn đa quốc gia cũng là những động lực chính của các công nghệ mới nổi. Thông qua quan hệ đối tác công tư và các sáng kiến bền vững, các công ty toàn cầu như Dow, SCG Group và Unilever đã hợp tác với chính quyền Việt Nam để thúc đẩy các mô hình xử lý chất thải tiên tiến, các giải pháp đóng gói tuần hoàn và lộ trình tái chế công nghiệp. Những sự hợp tác này thường đưa các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế và bí quyết vận hành vào lĩnh vực chất thải công nghiệp của Việt Nam, đẩy nhanh quá trình học hỏi và áp dụng công nghệ [7]

Những tác động đối với các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)

Lĩnh vực xử lý chất thải công nghiệp của Việt Nam mang đến những cơ hội rõ ràng cho đầu tư trực tiếp nước ngoài, đặc biệt là đối với các công ty có chuyên môn về kỹ thuật môi trường và công nghệ xử lý tiên tiến. Mặc dù khối lượng chất thải ngày càng tăng, hệ thống quản lý chất thải công nghiệp hiện tại của Việt Nam vẫn còn hạn chế về chiều sâu công nghệ, đặc biệt là trong các lĩnh vực như tái chế hóa học, hệ thống chuyển đổi chất thải thành năng lượng hiệu quả cao và xử lý các chất thải công nghiệp phức tạp. Khoảng trống này tạo điều kiện cho các công ty nước ngoài định vị mình là nhà cung cấp công nghệ hoặc đối tác chiến lược, hỗ trợ các nhà điều hành và khu công nghiệp trong nước nâng cấp năng lực xử lý chất thải.

Đồng thời, cam kết của Việt Nam đối với phát triển kinh tế tuần hoàn và các mục tiêu tái chế chất thải công nghiệp đến năm 2030 tạo nên bối cảnh chính sách thuận lợi. Đối với các doanh nghiệp FDI, đầu tư vào công nghệ xử lý và tái chế chất thải công nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu tuân thủ quy định mà còn phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững dài hạn trong chuỗi cung ứng khu vực. Khi ngành sản xuất tại Việt Nam tiếp tục mở rộng, nhu cầu về các giải pháp xử lý chất thải đáng tin cậy, dựa trên công nghệ dự kiến sẽ tăng trưởng ổn định, củng cố cơ sở kinh doanh cho các doanh nghiệp tiên phong.

Cách tiếp cận của Việt Nam đối với quản lý chất thải công nghiệp đang ở bước ngoặt. Mặc dù chôn lấp và các phương pháp xử lý cơ bản vẫn chiếm ưu thế, nhưng khối lượng chất thải ngày càng tăng và các yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt đang thúc đẩy đất nước hướng tới các giải pháp dựa trên công nghệ. Các ứng dụng hiện tại như tái chế cơ học và chuyển đổi chất thải thành năng lượng cung cấp nền tảng, nhưng vẫn chưa đủ để giải quyết triệt để sự phức tạp của các dòng chất thải công nghiệp. Các công nghệ mới nổi, sự hỗ trợ chính sách và sự hợp tác giữa các bên liên quan trong và ngoài nước sẽ rất quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách này. Khi Việt Nam tiếp tục hành trình công nghiệp hóa, khả năng chuyển đổi chất thải công nghiệp từ gánh nặng môi trường thành nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng sẽ định hình giai đoạn tiếp theo của tăng trưởng bền vững.

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. https://b-company.jp/implementation-of-waste-sorting-at-source-in-vietnam-starting-in-2025/
2. https://kinhtedothi.vn/de-rac-thai-cong-nghiep-khong-con-la-ganh-nang
3. https://vietnamnews.vn/environment/377027/co-processing-solution-for-industrial-waste.html
4. https://vietnamnet.vn/en/vietnam-embraces-circular-economy-to-tackle-waste-crisis-and-drive-green-growth-2420792.html
5. https://b-company.jp/from-trash-to-treasure-vietnams-waste-to-energy-revolution/
6. https://scp.gov.vn/tin-tuc/t11474/hoat-dong-tai-che-chat-thai-dien-tu-o-viet-nam-va-mot-so-khuyen-nghi
7. https://vn.dow.com/en-us/news/plastic-waste-mgnt-vietnam.html
8. https://vir.com.vn/vietnam-sets-2030-target-to-recycle-70-per-cent-of-industrial-waste-136423.html
9. https://www.vietnam-briefing.com/news/turning-challenges-into-opportunities-investing-in-waste-disposal-management-in-vietnam.html
10. https://thanglong.chinhphu.vn/english/biggest-waste-to-energy-plant-hooks-up-to-national-grid-110220729094724593.htm
11. https://thanhnien.vn/bien-ganh-ve-chai-thanh-cong-nghiep-tai-che-viet-nam-185251223161706345.htm