Tóm tắt

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang nổi lên như một công cụ chính sách trọng tâm trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn của Việt Nam. EPR yêu cầu các nhà sản xuất và nhập khẩu phải chịu trách nhiệm thu gom, tái chế và xử lý các sản phẩm và bao bì sau tiêu dùng. Bài viết này phân tích tình hình hiện tại xung quanh EPR, cũng như tác động của nó đối với các ngành bao bì, hàng tiêu dùng nhanh (FMCG), điện tử và bán lẻ, đồng thời trình bày những thách thức trong việc thực hiện.

Tổng quan về tình hình tại Việt Nam

Tình trạng rác thải

Việt Nam đang đối mặt với áp lực ngày càng tăng trong quản lý chất thải do quá trình đô thị hóa nhanh chóng, tăng trưởng công nghiệp và mức tiêu thụ gia tăng. Rác thải bao bì nhựa là một vấn đề đáng lo ngại. Năm 2025, báo cáo Ngày Vượt Ngưỡng Nhựa của Earth Action tập trung vào vấn đề rác thải nhựa không được quản lý tốt (rác thải nhựa được quản lý tốt sẽ được thu gom và sau đó được tái chế, đốt hoặc chôn lấp tại bãi chôn lấp hợp vệ sinh). Việt Nam xếp hạng 7.^th Trên toàn cầu, lượng rác thải nhựa không được quản lý đúng cách đã lên tới 2,1 triệu tấn.[1].

Top 10 countries with highest amount of mismanaged plastic waste in 2025

Đơn vị: triệu tấn

Nguồn: Hành động vì Trái đất (EA)

Rác thải điện tử (e-waste) là một loại rác thải khác đang phát triển nhanh chóng. Theo Báo cáo Giám sát Rác thải điện tử Toàn cầu, rác thải điện tử của Việt Nam đạt 516 nghìn tấn vào năm 2022, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) là 20,51 nghìn tấn từ năm 2014. Việt Nam cũng xếp hạng 4.^th Trong số các nước ASEAN, có lượng rác thải điện tử cao nhất. Rác thải điện tử dự kiến sẽ tăng lên do sự phát triển nhanh chóng của thị trường điện tử và tuổi thọ sản phẩm ngày càng ngắn.[2].

Nhìn về phía trước, Bộ Giao thông Vận tải đã đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 301.000 tấn ô tô và 221.000 tấn xe máy sử dụng điện.[3]Quá trình chuyển đổi sang phương tiện giao thông điện sẽ tạo ra một làn sóng rác thải điện tử bổ sung, đặc biệt là từ pin lithium-ion đã qua sử dụng trong xe điện (EV). Các quốc gia có thị trường xe điện lớn đang phải đối mặt với thách thức này. Ví dụ, Trung Quốc dự kiến sẽ tạo ra hàng triệu tấn pin xe điện đã qua sử dụng trong những thập kỷ tới khi các xe điện đời đầu đạt đến cuối vòng đời của chúng.[4].

Nguồn: Giám sát rác thải điện tử toàn cầu

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam

Khung trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam chủ yếu được thiết lập theo Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020, được quy định chi tiết hơn trong Nghị định 08/2022/ND-CP và Nghị định 05/2025/ND-CP.

Theo quy định, các nhà sản xuất và nhập khẩu bao bì, pin, dầu nhớt, lốp xe, thiết bị điện và điện tử, xe cơ giới phải tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp kinh phí vào Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam để hỗ trợ công tác tái chế và xử lý chất thải trên toàn quốc. Các đơn vị phải thu gom và tái sử dụng bao bì với tỷ lệ bằng hoặc cao hơn ngưỡng tái chế bắt buộc. Hiện nay, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với bao bì nhôm là cao nhất (221 tấn/3 tấn), và đối với xe cơ giới là thấp nhất (0,51 tấn/3 tấn). Các tỷ lệ này dự kiến sẽ được điều chỉnh sau mỗi 3 năm.[5].

Lịch trình triển khai EPR

Nguồn: Nghị định 08/2022/ND-CP

Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam nhận định rằng EPR (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) vẫn còn mới và phức tạp, liên quan đến nhiều bên liên quan. Nghị định riêng này nhằm mục đích hợp nhất các quy định rời rạc và tăng cường tính minh bạch trong việc thực thi.[6].

Tác động đến các ngành công nghiệp

Ngành công nghiệp bao bì

Ngành bao bì là trọng tâm của việc thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Điều này dẫn đến việc gia tăng chi phí không thể tránh khỏi đối với các nhà sản xuất bao bì. Tuy nhiên, EPR cũng đóng vai trò là chất xúc tác cho sự đổi mới và chuyển đổi lâu dài.

Một ví dụ tiêu biểu về giải pháp sáng tạo là Tetra Recart do Tetra Pak phát triển. Tetra Recart là bao bì làm từ bìa cứng được thiết kế cho các loại thực phẩm có thời hạn sử dụng lâu dài như rau củ, đậu, súp và các món ăn chế biến sẵn, mang đến một lựa chọn nhẹ hơn và dễ tái chế hơn so với lon kim loại truyền thống. Bao bì này giúp giảm trọng lượng vận chuyển và lượng khí thải carbon trong khi vẫn duy trì thời hạn sử dụng lâu dài mà không cần chất bảo quản.[7]Tại Việt Nam, giải pháp này đã được áp dụng để hỗ trợ chế biến và xuất khẩu nông sản, giúp các nhà sản xuất thực phẩm địa phương đóng gói các sản phẩm như rau củ chế biến và thực phẩm ăn liền.[8].

Tetra Recart production line installed at Doveco (Dong Giao Foodstuff Export JSC)

Nguồn: Tetra Pak

Ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG)

Ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) là một trong những ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất bởi trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam vì ngành này đưa ra thị trường một lượng lớn bao bì mỗi năm. Do sản phẩm FMCG có đặc điểm là doanh thu cao và biên lợi nhuận thấp, ngay cả những khoản tăng nhỏ trong chi phí bao bì cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến lợi nhuận. Đồng thời, nhận thức của người tiêu dùng về tính bền vững đang ngày càng tăng ở các thành phố lớn của Việt Nam, tạo ra cả áp lực và cơ hội cho các thương hiệu.

Một trường hợp đáng chú ý là Unilever Việt Nam, với những cam kết: 751 tấn bao bì chai lọ sẽ có thể tái chế, lượng nhựa nguyên sinh sử dụng trong sản xuất bao bì sẽ giảm 871 tấn, và lượng rác thải nhựa thu gom và tái chế sẽ tương đương với lượng bao bì mà họ đưa ra thị trường.[9]Nhiều sản phẩm thuộc nhiều thương hiệu của Unilever Việt Nam đã và đang sử dụng nhựa PCR (nhựa tái chế sau tiêu dùng).

Sunlight packaging is 100% made from PCR plastic

Nguồn: Unilever Việt Nam

Ngành công nghiệp điện tử

Ngành công nghiệp điện tử đối mặt với những khó khăn riêng biệt và phức tạp do các vật liệu nguy hiểm và có giá trị cao. So với bao bì, quản lý rác thải điện tử đòi hỏi năng lực kỹ thuật cao hơn, các cơ sở xử lý chuyên dụng và kiểm soát môi trường nghiêm ngặt. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng tái chế chính thức vẫn còn hạn chế, và phần lớn việc tháo dỡ được thực hiện bởi các đơn vị không chính thức.

Nhu cầu thu gom rác thải điện tử sau khi các sản phẩm điện tử hết vòng đời sử dụng đã được nhận thức khá sớm ở Việt Nam. Năm 2015, HP và Apple tại Việt Nam đã khởi động chương trình "Việt Nam Tái Chế", thiết lập các điểm thu gom miễn phí cho các sản phẩm điện tử đã qua sử dụng, bao gồm máy tính xách tay, máy in, điện thoại di động và các phụ kiện liên quan.[10]Người tiêu dùng có thể trả lại các thiết bị hết hạn sử dụng tại các địa điểm được chỉ định mà không mất phí, đảm bảo sản phẩm được vận chuyển đến các cơ sở tái chế được chứng nhận để xử lý một cách có trách nhiệm với môi trường. Chương trình này đã hoạt động hơn 10 năm với khoảng 10 điểm thu gom tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.[11].

Tuy nhiên, chương trình này chỉ giới hạn ở 2 thành phố lớn và phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các cơ sở không chính thức thu mua phế liệu kim loại từ những người thu gom phế liệu. Với hiệu quả của EPR, mô hình này dự kiến sẽ được đầu tư và mở rộng trên toàn quốc.

Lĩnh vực bán lẻ

Ngành bán lẻ đóng vai trò trung gian trong việc thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam, nằm giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng cuối cùng. Các nhà bán lẻ ngày càng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ các hệ thống thu gom, quảng bá các sản phẩm thân thiện với môi trường và tác động đến hành vi người tiêu dùng.

Một ví dụ điển hình là Mega Market thuộc Central Retail. Họ trở thành chuỗi siêu thị đầu tiên tại Việt Nam ngừng cung cấp túi nhựa miễn phí tại quầy thanh toán. Thay vào đó, họ cung cấp các lựa chọn thay thế như hộp carton, túi mua sắm tái sử dụng và túi nhựa phân hủy sinh học.[12]Chuỗi siêu thị này cũng lắp đặt các thùng thu gom vỏ hộp sữa đã qua sử dụng, lon nhôm và chai nhựa. Thông qua những sáng kiến này, Mega Market hướng đến mục tiêu giúp người tiêu dùng hình thành thói quen phân loại rác thải tại nguồn trong gia đình, từ đó nâng cao nhận thức về môi trường và khuyến khích thay đổi hành vi lâu dài.

Hệ thống phân loại rác thải toàn diện dành cho chai nhựa, lon nhôm, hộp sữa, rác thải điện tử và chai thủy tinh tại Siêu thị An Phú.

Nguồn: Siêu thị

Những thách thức trong việc áp dụng EPR tại Việt Nam

Mặc dù đã có những tiến bộ trong chính sách, nhưng những thách thức trong việc thực thi vẫn còn rất lớn.

Sự tham gia còn hạn chế, chỉ giới hạn ở các công ty lớn và các thành phố lớn.

Hiện nay, việc thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tập trung chủ yếu ở các tập đoàn lớn và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Các chương trình tái chế chủ yếu được tổ chức và đón nhận tại các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) thiếu nhận thức, năng lực kỹ thuật hoặc nguồn lực tài chính để thực hiện hiệu quả.

Cơ sở hạ tầng tái chế rời rạc

Hệ thống thu gom rác thải ở Việt Nam vẫn còn rời rạc, chủ yếu do các lao động phi chính thức đảm nhiệm. Cơ sở hạ tầng tái chế quy mô công nghiệp còn chưa đủ. Việc mở rộng quy mô đòi hỏi đầu tư vốn đáng kể và sự phối hợp chặt chẽ về mặt pháp lý.

Niềm tin và sự tham gia của người tiêu dùng còn hạn chế.

Hành vi người tiêu dùng đóng vai trò quan trọng trong việc phân loại và xử lý rác thải đúng cách. Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng sẵn sàng phân loại rác thải, nhưng họ vẫn lo ngại rằng các thùng rác khác nhau sẽ bị gom chung vào một chỗ.[13]Tính minh bạch và lòng tin của công chúng là yếu tố thiết yếu để đảm bảo sự ủng hộ của xã hội đối với các hệ thống hồ sơ giáo dục cá nhân (EPR).

Áp lực chi phí

Áp lực chi phí là điều không thể tránh khỏi khi các công ty phải đầu tư vào bao bì có thể tái chế, hệ thống tuân thủ và đóng góp vào hoạt động tái chế. Bao bì bền vững có chi phí cao hơn nhưng thường dẫn đến hình thức kém hấp dẫn hơn đối với khách hàng. Hơn nữa, trong một thị trường rất nhạy cảm về giá cả, chi phí bổ sung có thể được chuyển sang khách hàng bằng cách tăng giá sản phẩm.[14].

Khó khăn trong việc thực thi và giám sát

Việc thực thi nghiêm ngặt vẫn còn nhiều thách thức. Theo dõi khối lượng, xác minh tỷ lệ tái chế và áp dụng hình phạt đòi hỏi các hệ thống kỹ thuật số và sự phối hợp giữa các cơ quan. Các biện pháp trừng phạt hiện tại có thể không đủ mạnh để ngăn chặn hành vi không tuân thủ từ phía các công ty.

Đọc thêm

Công nghệ xử lý chất thải công nghiệp bền vững, chất thải có thể phân hủy sinh học và vật liệu tái chế của Việt Nam

* Lưu ý: Nếu bạn muốn trích dẫn thông tin trong bài viết này, vui lòng ghi rõ nguồn và kèm theo link bài viết để đảm bảo tôn trọng bản quyền.

[1] Tổ chức Earth Action, Báo cáo về Ngày Vượt Ngưỡng Nhựa năm 2025, https://plasticovershoot.earth/wp-content/uploads/2025/09/EA_POD_report_2025_HD.pdf

[2] Sai Gon Times, Rác thải điện tử và những lỗ hổng trong chính sách EPR tại Việt Nam, https://thesaigontimes.vn/rac-dien-tu-va-khoang-trong-trong-chinh-sach-epr-tai-viet-nam/

[3] Quyết định số 1191/QĐ-BGTVT, Kế hoạch giảm thiểu phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông vận tải đến năm 2030, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-1191-QD-BGTVT-2024-Ke-hoach-Giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-linh-vuc-giao-thong-629175.aspx

[4] Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện, Sự bùng nổ tái chế pin xe điện của Trung Quốc thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, khai thác thị trường toàn cầu, http://english.scio.gov.cn/m/in-depth/2025-06/05/content_117912829.html

[5] Nghị định số 08/2022/ND-CP, Giải thích chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ Môi trường, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-08-2022-ND-CP-huong-dan-Luat-Bao-ve-moi-truong-479457.aspx

[6] Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam tăng cường khung pháp lý cho trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, https://en.mae.gov.vn/vietnam-moves-to-strengthen-legal-framework-for-extended-producer-responsibility-9037.htm

[7] Tetra Pak, Tetra Recart, https://www.tetrapak.com/en-vn/solutions/packaging/packages/food-packages/tetra-recart

[8] Tuổi trẻ, Đột phá thị trường nông sản Việt Nam với giải pháp bao bì Tetra Recart, https://tuoitre.vn/but-pha-thi-truong-nong-san-viet-voi-giai-phap-bao-bi-tetra-recart-20250724101335164.htm

[9] Unilever, Phát triển bền vững, https://www.unilever.com.vn/sustainability/cai-thien-suc-khoe-hanh-tinh/

[10] Tạp chí Môi trường, HP và Apple chính thức giới thiệu chương trình thu hồi và tái chế sản phẩm điện tử miễn phí tại Việt Nam. https://tapchimoitruong.vn/

[11] PRO Vietnam, Rác thải điện tử được xử lý như thế nào?, https://provietnam.com.vn/tin-tuc-chung/rac-dien-tu-duoc-xu-ly-the-nao/

[12] Báo Công Thượng, Xây dựng hệ thống phân phối xanh tại Siêu thị MM Mega Market Việt Nam, https://congthuong.vn/xay-dung-he-thong-phan-phoi-xanh-o-mm-mega-market-viet-nam-271404.html

[13] PRO Vietnam, PRO Vietnam công bố Lộ trình 2026: Minh bạch hệ thống – Tăng cường niềm tin xã hội, https://provietnam.com.vn/tin-pro-viet-nam/thong-cao-bao-chi-pro-viet-nam-cong-bo-lo-trinh-2026-minh-bach-he-thong-cung-co-niem-tin-xa-hoi/

[14] VnEconomy, Các doanh nghiệp Việt Nam tăng cường trách nhiệm trong việc tái chế, https://vneconomy.vn/doanh-nghiep-viet-tang-trach-nhiem-tai-che.htm