Tóm tắt

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang nổi lên như một công cụ chính sách trọng yếu trong quá trình chuyển đổi hướng tới nền kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam. EPR yêu cầu các nhà sản xuất và nhà nhập khẩu chịu trách nhiệm về việc thu gom, tái chế và xử lý các sản phẩm, bao bì sau tiêu dùng. Báo cáo phân tích tình hình hiện tại liên quan đến EPR, cũng như những tác động của chính sách này đối với các ngành bao bì, hàng tiêu dùng nhanh (FMCG), điện tử và bán lẻ, đồng thời trình bày các thách thức trong quá trình triển khai.

Tổng quan tình hình tại Việt Nam

Tình hình chất thải

Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực ngày càng gia tăng trong công tác quản lý chất thải do quá trình đô thị hóa nhanh chóng, tăng trưởng công nghiệp và mức tiêu dùng gia tăng. Chất thải bao bì nhựa là một mối quan ngại đặc biệt. Năm 2025, báo cáo Plastic Overshoot Day của Earth Action tập trung vào chất thải nhựa bị quản lý không đúng cách (chất thải nhựa được quản lý đúng cách là chất thải được thu gom và sau đó được tái chế, đốt hoặc chôn lấp tại bãi chôn lấp hợp vệ sinh). Việt Nam đứng thứ 7^th trên toàn cầu về lượng chất thải nhựa bị quản lý không đúng cách, đạt 2,1 triệu tấn[1].

Top 10 countries with highest amount of mismanaged plastic waste in 2025

Đơn vị: triệu tấn

Nguồn: Earth Action (EA)

Rác thải điện tử (e-waste) là một dòng chất thải khác đang tăng trưởng nhanh chóng. Theo Global E-waste Monitor, lượng rác thải điện tử của Việt Nam đạt 516 nghìn tấn vào năm 2022, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) là 20.5% kể từ năm 2014. Việt Nam cũng đứng thứ 4^th trong số các quốc gia ASEAN về lượng rác thải điện tử phát sinh. Rác thải điện tử được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng do thị trường điện tử tăng trưởng nhanh chóng và vòng đời sản phẩm ngày càng ngắn hơn[2].

Trong thời gian tới, Bộ Giao thông Vận tải đặt mục tiêu đến năm 2030, 30% ô tô và 22% xe máy sẽ sử dụng điện[3]. Quá trình chuyển đổi sang giao thông điện này sẽ tạo ra một làn sóng rác thải điện tử bổ sung, đặc biệt là từ pin lithium-ion hết vòng đời được sử dụng trong xe điện (EV). Các quốc gia có thị trường EV lớn đã bắt đầu đối mặt với thách thức này. Chẳng hạn, Trung Quốc được dự báo sẽ phát sinh hàng triệu tấn pin EV đã qua sử dụng trong những thập kỷ tới khi các xe điện thế hệ đầu tiên kết thúc vòng đời[4].

Nguồn: Global E-waste Monitor

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam

Khung trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam chủ yếu được thiết lập theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, và được quy định chi tiết hơn tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Nghị định 05/2025/NĐ‑CP.

Theo quy định, các nhà sản xuất và nhà nhập khẩu bao bì, pin, chất bôi trơn, lốp xe, thiết bị điện và điện tử, cũng như phương tiện giao thông, phải tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ hoạt động tái chế và xử lý chất thải trên toàn quốc. Các đơn vị phải thu gom và tái sử dụng bao bì của mình với tỷ lệ bằng hoặc cao hơn ngưỡng tái chế bắt buộc. Hiện nay, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với bao bì Nhôm là cao nhất (22%), trong khi tỷ lệ đối với phương tiện giao thông đường bộ có động cơ là thấp nhất (0.5%). Các tỷ lệ này dự kiến sẽ được điều chỉnh theo chu kỳ 3 năm[5].

Lộ trình triển khai EPR

Nguồn: Nghị định 08/2022/NĐ-CP

Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam cho rằng EPR vẫn là một lĩnh vực mới và phức tạp, liên quan đến nhiều bên. Một nghị định riêng được dự kiến ban hành nhằm hợp nhất các quy định còn phân tán và nâng cao tính rõ ràng trong việc tuân thủ[6].

Tác động đến các ngành

Ngành bao bì

Ngành bao bì nằm ở vị trí trung tâm trong quá trình triển khai EPR. Điều này tất yếu dẫn đến chi phí gia tăng đối với các nhà sản xuất bao bì. Tuy nhiên, EPR cũng đóng vai trò là chất xúc tác cho đổi mới và chuyển đổi dài hạn.

Một trường hợp tiêu biểu về giải pháp đổi mới là Tetra Recart do Tetra Pak phát triển. Tetra Recart là loại bao bì dạng hộp giấy được thiết kế cho các loại thực phẩm có thể bảo quản ở nhiệt độ thường như rau củ, đậu, súp và thực phẩm ăn liền, mang đến giải pháp nhẹ hơn và dễ tái chế hơn so với lon kim loại truyền thống. Bao bì này giúp giảm trọng lượng vận chuyển và lượng phát thải carbon, đồng thời duy trì thời hạn sử dụng dài mà không cần chất bảo quản[7]. Tại Việt Nam, giải pháp này đã được giới thiệu nhằm hỗ trợ chế biến và xuất khẩu nông sản, giúp các nhà sản xuất thực phẩm trong nước đóng gói những sản phẩm như rau củ chế biến và thực phẩm ăn liền[8].

Tetra Recart production line installed at Doveco (Dong Giao Foodstuff Export JSC)

Nguồn: Tetra Pak

Ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG)

Ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp nhất của EPR tại Việt Nam vì mỗi năm đưa một lượng lớn bao bì ra thị trường. Do các sản phẩm FMCG có đặc điểm là vòng quay cao và biên lợi nhuận thấp, ngay cả những mức tăng nhỏ trong chi phí bao bì cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh lời. Đồng thời, nhận thức của người tiêu dùng về tính bền vững đang gia tăng tại các khu vực đô thị ở Việt Nam, tạo ra cả áp lực lẫn cơ hội cho các thương hiệu.

Một trường hợp đáng chú ý là Unilever Vietnam, với các cam kết: 75% bao bì chai của họ sẽ có thể tái chế, việc sử dụng nhựa nguyên sinh trong sản xuất bao bì sẽ được giảm 87%, và lượng rác thải nhựa mà họ thu gom và tái chế sẽ tương đương với lượng bao bì họ đưa ra thị trường[9]. Nhiều sản phẩm của nhiều thương hiệu thuộc Unilever Vietnam đã sử dụng nhựa PCR (nhựa tái chế sau tiêu dùng).

Sunlight packaging is 100% made from PCR plastic

Nguồn: Unilever Vietnam

Ngành điện tử

Ngành điện tử phải đối mặt với những thách thức đặc thù và phức tạp do sử dụng các vật liệu có giá trị cao và nguy hại. So với quản lý bao bì, quản lý rác thải điện tử đòi hỏi năng lực kỹ thuật cao hơn, các cơ sở xử lý chuyên biệt và biện pháp kiểm soát môi trường nghiêm ngặt. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng tái chế chính thức vẫn còn hạn chế, và phần lớn hoạt động tháo dỡ do các đơn vị phi chính thức thực hiện.

Nhu cầu thu gom rác thải điện tử sau khi các sản phẩm điện tử kết thúc vòng đời sử dụng đã được nhận thức khá sớm tại Việt Nam. Năm 2015, HP và Apple tại Việt Nam đã triển khai chương trình Vietnam Recycles, thiết lập các điểm thu gom miễn phí đối với các sản phẩm điện tử đã qua sử dụng, bao gồm máy tính xách tay, máy in, điện thoại di động và các phụ kiện liên quan[10]. Người tiêu dùng có thể trả lại các thiết bị hết vòng đời tại những địa điểm được chỉ định mà không mất phí, đảm bảo sản phẩm được vận chuyển đến các cơ sở tái chế được chứng nhận để xử lý theo hướng có trách nhiệm với môi trường. Chương trình đã hoạt động hơn 10 năm với khoảng 10 điểm thu gom tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh[11].

Tuy nhiên, chương trình chỉ giới hạn tại 2 thành phố lớn và phải cạnh tranh với các cơ sở phi chính thức thu mua phế liệu kim loại từ những người thu gom phế liệu. Khi EPR phát huy hiệu quả, mô hình này được kỳ vọng sẽ được đầu tư và mở rộng trên toàn quốc.

Ngành bán lẻ

Ngành bán lẻ đóng vai trò trung gian trong việc triển khai EPR tại Việt Nam, nằm giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng cuối cùng. Các nhà bán lẻ ngày càng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ hệ thống thu gom, thúc đẩy các sản phẩm thân thiện với môi trường và tác động đến hành vi của người tiêu dùng.

Một ví dụ tiêu biểu là Mega Market của Central Retail. Đây là chuỗi siêu thị đầu tiên tại Việt Nam ngừng cung cấp túi nhựa miễn phí tại quầy thanh toán. Thay vào đó, chuỗi cung cấp các lựa chọn thay thế như thùng carton, túi mua sắm có thể tái sử dụng và túi nhựa phân hủy sinh học[12]. Chuỗi siêu thị này cũng lắp đặt các thùng thu gom vỏ hộp sữa, lon nhôm và chai nhựa đã qua sử dụng. Thông qua những sáng kiến này, Mega Market hướng tới việc giúp người tiêu dùng hình thành thói quen phân loại rác tại nguồn trong hộ gia đình, qua đó nâng cao nhận thức về môi trường và khuyến khích thay đổi hành vi lâu dài.

Hệ thống phân loại rác toàn diện dành cho chai nhựa, lon nhôm, vỏ hộp sữa, rác thải điện tử và chai thủy tinh tại Mega Market An Phu

Nguồn: Mega Market

Những thách thức trong việc áp dụng EPR tại Việt Nam

Mặc dù chính sách đã có tiến triển, những thách thức trong quá trình triển khai vẫn còn đáng kể.

Sự tham gia còn hạn chế ngoài nhóm doanh nghiệp lớn và các thành phố lớn

Hiện nay, sự tham gia vào EPR tập trung chủ yếu ở các tập đoàn lớn và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Các chương trình tái chế chủ yếu được tổ chức và đón nhận tại những thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) thiếu nhận thức, năng lực kỹ thuật hoặc nguồn lực tài chính để tuân thủ một cách hiệu quả.

Cơ sở hạ tầng tái chế manh mún

Hoạt động thu gom rác thải tại Việt Nam vẫn còn manh mún, với sự chi phối của lực lượng lao động phi chính thức. Cơ sở hạ tầng tái chế quy mô công nghiệp chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Việc mở rộng quy mô đòi hỏi nguồn vốn đầu tư đáng kể và sự phối hợp về mặt quản lý nhà nước.

Niềm tin và mức độ tham gia của người tiêu dùng còn hạn chế

Hành vi của người tiêu dùng có vai trò then chốt đối với việc phân loại tại nguồn và thải bỏ đúng cách. Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng sẵn sàng phân loại rác, nhưng lo ngại rằng rác từ các thùng khác nhau cuối cùng sẽ được đưa đến cùng một nơi[13]. Tính minh bạch và niềm tin của công chúng là yếu tố thiết yếu để đảm bảo sự ủng hộ của xã hội đối với các hệ thống EPR.

Áp lực chi phí

Áp lực chi phí là không thể tránh khỏi khi các công ty phải đầu tư vào bao bì có thể tái chế, hệ thống tuân thủ và các khoản đóng góp cho hoạt động tái chế. Bao bì bền vững có chi phí cao hơn nhưng thường tạo ra diện mạo kém hấp dẫn hơn về mặt hình ảnh đối với khách hàng. Hơn nữa, trong một thị trường nhạy cảm về giá, chi phí gia tăng có thể được chuyển sang khách hàng thông qua việc tăng giá[14].

Khó khăn trong thực thi và giám sát

Việc thực thi nghiêm ngặt vẫn còn nhiều thách thức. Theo dõi khối lượng, xác minh tỷ lệ tái chế và áp dụng các biện pháp xử phạt đòi hỏi hệ thống số và sự phối hợp giữa các cơ quan. Các chế tài hiện hành có thể chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng không tuân thủ của các công ty.

Đọc thêm

Công nghệ xử lý chất thải công nghiệp bền vững, chất thải có thể phân hủy sinh học và vật liệu tái chế của Việt Nam

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.

[1] Earth Action, Báo cáo Plastic Overshoot Day – 2025, https://plasticovershoot.earth/wp-content/uploads/2025/09/EA_POD_report_2025_HD.pdf

[2] Sai Gon Times, Rác thải điện tử và những khoảng trống trong chính sách EPR tại Việt Nam, https://thesaigontimes.vn/rac-dien-tu-va-khoang-trong-trong-chinh-sach-epr-tai-viet-nam/

[3] Quyết định số 1191/QĐ-BGTVT, Kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông vận tải đến năm 2030, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-1191-QD-BGTVT-2024-Ke-hoach-Giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-linh-vuc-giao-thong-629175.aspx

[4] The State Council Information Office, Sự bùng nổ hoạt động tái chế pin xe điện tại Trung Quốc thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh và khai thác thị trường toàn cầu, http://english.scio.gov.cn/m/in-depth/2025-06/05/content_117912829.html

[5] Nghị định số 08/2022/ND-CP, Quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-08-2022-ND-CP-huong-dan-Luat-Bao-ve-moi-truong-479457.aspx

[6] Ministry of Agriculture and Environment, Việt Nam tăng cường khung pháp lý về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, https://en.mae.gov.vn/vietnam-moves-to-strengthen-legal-framework-for-extended-producer-responsibility-9037.htm

[7] Tetra Pak, Tetra Recart, https://www.tetrapak.com/en-vn/solutions/packaging/packages/food-packages/tetra-recart

[8] Tuoi tre, Bước đột phá trên thị trường nông sản Việt Nam với các giải pháp bao bì Tetra Recart, https://tuoitre.vn/but-pha-thi-truong-nong-san-viet-voi-giai-phap-bao-bi-tetra-recart-20250724101335164.htm

[9] Unilever, Phát triển bền vững, https://www.unilever.com.vn/sustainability/cai-thien-suc-khoe-hanh-tinh/

[10] Environment Magazine, HP và Apple chính thức giới thiệu chương trình miễn phí thu hồi và tái chế sản phẩm điện tử tại Việt Nam, https://tapchimoitruong.vn/

[11] PRO Vietnam, Rác thải điện tử được xử lý như thế nào?, https://provietnam.com.vn/tin-tuc-chung/rac-dien-tu-duoc-xu-ly-the-nao/

[12] Cong Thuong Newspaper, Xây dựng hệ thống phân phối xanh tại MM Mega Market Vietnam, https://congthuong.vn/xay-dung-he-thong-phan-phoi-xanh-o-mm-mega-market-viet-nam-271404.html

[13] PRO Vietnam, PRO Vietnam công bố Lộ trình 2026: Minh bạch hệ thống – Củng cố niềm tin xã hội, https://provietnam.com.vn/tin-pro-viet-nam/thong-cao-bao-chi-pro-viet-nam-cong-bo-lo-trinh-2026-minh-bach-he-thong-cung-co-niem-tin-xa-hoi/

[14] VnEconomy, Doanh nghiệp Việt Nam nâng cao trách nhiệm tái chế, https://vneconomy.vn/doanh-nghiep-viet-tang-trach-nhiem-tai-che.htm