Ngành hóa chất là một trong những trụ cột của tăng trưởng kinh tế Việt Nam, hỗ trợ nhiều ngành khác như nông nghiệp, sản xuất và xây dựng. Tuy nhiên, ngành này trong lịch sử gắn liền với những thách thức môi trường đáng kể, bao gồm ô nhiễm và mức tiêu thụ năng lượng cao. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng của việc chuyển đổi ngành hóa chất theo hướng áp dụng các hoạt động thân thiện với môi trường, phù hợp với xu hướng phát triển bền vững toàn cầu. Bài viết này phân tích thực trạng ngành hóa chất tại Việt Nam, những thách thức mà ngành đang đối mặt, các chiến lược được áp dụng để thúc đẩy tăng trưởng xanh và những cơ hội tiềm năng phát sinh từ quá trình chuyển đổi này.

Toàn cảnh hiện nay của ngành hóa chất Việt Nam

Hiện nay, ngành hóa chất Việt Nam được chia thành 10 phân ngành chính, bao gồm hóa dầu; hóa chất cơ bản (như hóa chất tiêu dùng và hóa chất tinh khiết); phân bón; hóa dầu; sản phẩm cao su, sơn và mực in, khí công nghiệp; nguồn điện hóa học (pin và ắc quy); hóa chất bảo vệ thực vật; sản phẩm tẩy rửa; và một số loại hóa chất khác[1].

Quy mô thị trường hóa chất tại Việt Nam đã đạt mức tăng trưởng ấn tượng với tốc độ CAGR 6.5%/năm trong giai đoạn 2018–2023, đạt 3,7 tỷ USD vào năm 2023.

Market size of chemical market in Vietnam from 2018 to 2023

Đơn vị: Tỷ USD

Nguồn: Thống kê

Theo Cục Hóa chất (Bộ Công Thương), ngành hóa chất là một ngành nền tảng, chiếm 2–5% GDP công nghiệp với tốc độ tăng trưởng hằng năm đạt 10–11%. Lực lượng lao động trong ngành hóa chất gồm 2,7 triệu người, chiếm 10% tổng lực lượng lao động công nghiệp. Năng suất lao động của ngành hóa chất cao hơn 1,36 lần so với năng suất lao động bình quân của toàn ngành công nghiệp[2].

Tuy nhiên, trong bức tranh tổng thể của ngành hóa chất Việt Nam, vẫn tồn tại một số thách thức. Ngành chủ yếu cung cấp các sản phẩm thông dụng và chưa sản xuất được các sản phẩm hóa chất công nghệ cao hoặc có giá trị gia tăng đáng kể. Nhiều nguyên liệu và sản phẩm hóa chất vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Hiện có nhiều cơ sở quy mô nhỏ, lạc hậu, chưa chú trọng đến nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm có sức cạnh tranh. Các vấn đề như ô nhiễm và nguy cơ mất an toàn vẫn tiếp diễn, gây lo ngại trong công chúng và sự phản đối tại một số địa phương, cộng đồng.

Hỗ trợ của Chính phủ

Nhằm thúc đẩy ngành hóa chất phát triển theo hướng bền vững và thân thiện hơn với môi trường, theo Nghị quyết số 124/NQ-CP ngày 3 tháng 9 năm 2020, Chính phủ giao Bộ Công Thương chủ trì xây dựng Chiến lược phát triển ngành hóa chất Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2040. Chiến lược được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 726/QĐ-TTg ngày 16 tháng 6 năm 2022. Bảng dưới đây trình bày lộ trình về định hướng và mục tiêu của ngành.

Nguồn: Nghị quyết số 124/NQ-CP[3]

Thách thức trong quá trình chuyển đổi sang tăng trưởng xanh

Mặc dù mang lại nhiều cơ hội, quá trình chuyển đổi sang tăng trưởng xanh cũng đặt ra những thách thức đáng kể. Chi phí cao vẫn là một rào cản, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), vốn thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tài chính. Cơ sở hạ tầng hạn chế cho quản lý chất thải và tích hợp năng lượng tái tạo càng làm phức tạp hơn việc áp dụng các hoạt động bền vững.

Việc thực thi không nhất quán các quy định về môi trường làm suy giảm tiến độ, cũng như tình trạng thiếu hụt nhân lực có chuyên môn để triển khai các công nghệ tiên tiến. Để giải quyết những thách thức này, Việt Nam cần áp dụng một chiến lược toàn diện, bao gồm các ưu đãi tài chính, chương trình nâng cao năng lực và đầu tư vào cơ sở hạ tầng. Tăng cường thực thi quy định và thúc đẩy văn hóa phát triển bền vững trong cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng cũng là những yếu tố thiết yếu để đạt được thành công lâu dài.

Các chiến lược tăng trưởng xanh trong ngành hóa chất tại Việt Nam

Ngành hóa chất Việt Nam đang chuyển đổi để hỗ trợ phát triển bền vững và tăng trưởng xanh, tập trung vào những chiến lược chủ chốt sau:

Trước hết, tăng cường chính sách và quy định là nền tảng của quá trình chuyển đổi này. Chính phủ đã đưa ra các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt hơn, thúc đẩy tái chế và giảm chất thải theo khuôn khổ kinh tế tuần hoàn, đồng thời cung cấp các ưu đãi cho việc áp dụng công nghệ thân thiện với môi trường. Điều này bảo đảm doanh nghiệp phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững, đồng thời giải quyết vấn đề hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Thứ hai, hiện đại hóa công nghệ là động lực then chốt của tăng trưởng xanh. Các cơ sở lạc hậu đang được thay thế bằng những công nghệ hiện đại, tiết kiệm năng lượng, bao gồm hóa học xanh và các công cụ số như IoT và AI. Những đổi mới này giúp giảm mức tiêu thụ tài nguyên, ô nhiễm và chi phí sản xuất, qua đó cải thiện cả kết quả môi trường và kinh tế.

Cuối cùng, đầu tư vào chuỗi cung ứng xanh và các sản phẩm có giá trị cao giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành. Các nỗ lực tập trung vào việc tìm nguồn nguyên liệu thô bền vững, thúc đẩy hợp tác với các đối tác có trách nhiệm và sản xuất những vật liệu tiên tiến như hóa chất phân hủy sinh học và phân bón xanh.

Ngành hóa chất Việt Nam đang tích cực triển khai các biện pháp thiết thực nhằm thúc đẩy các hoạt động thân thiện với môi trường và tăng trưởng xanh. Năm 2022, Chính phủ Việt Nam, phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), đã triển khai các dự án nhằm tích hợp hóa học xanh vào các quy trình công nghiệp. Các sáng kiến này hướng đến giảm việc sử dụng và phát thải các hóa chất độc hại, chẳng hạn như các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POPs), thông qua việc thúc đẩy các phương thức sản xuất thân thiện với môi trường. Đáng chú ý, một dự án có tên “Ứng dụng hóa học xanh tại Việt Nam nhằm hỗ trợ tăng trưởng xanh và giảm việc sử dụng và phát thải POPs/hóa chất độc hại” đã được triển khai, qua đó loại bỏ hơn 3,6 tấn POPs và 1.578 tấn vật liệu và sản phẩm bị ô nhiễm[4].

Workshop about application of green chemistry in Viet Nam to support green growth

Nguồn: Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc

Kết luận

Ngành hóa chất Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt khi tìm cách cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và tính bền vững về môi trường. Bằng cách áp dụng các công nghệ sạch hơn, tích hợp năng lượng tái tạo và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, ngành có thể phù hợp với các mục tiêu quốc gia và toàn cầu về tăng trưởng xanh. Mặc dù những thách thức như chi phí cao, cơ sở hạ tầng chưa đầy đủ và sự thiếu nhất quán trong quy định vẫn tồn tại, các khoản đầu tư chiến lược và biện pháp can thiệp chính sách có thể mở đường cho một tương lai bền vững hơn.

Quá trình chuyển đổi sang tăng trưởng xanh của ngành không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh trên các thị trường toàn cầu và đóng góp vào các mục tiêu phát triển rộng lớn hơn của Việt Nam. Bằng việc hành động quyết đoán ngay hôm nay, ngành hóa chất có thể định vị mình là một lực lượng dẫn đầu về phát triển bền vững, thúc đẩy một tương lai sạch hơn, xanh hơn và thịnh vượng hơn cho Việt Nam. Quá trình chuyển đổi này không chỉ mang lại lợi ích cho ngành mà còn củng cố vị thế của quốc gia với tư cách là một chủ thể có trách nhiệm trong nền kinh tế toàn cầu.

[1] Bộ Công Thương (2024). Ngành hóa chất đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. <Đánh giá>

[2] Industry and Trade Online (2024). Bài viết 1: Những đóng góp đáng kể của ngành hóa chất đối với nền kinh tế. <Đánh giá>

[3] Chính phủ (2020). <Đánh giá>

[4]  Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (2022). Hóa học xanh tại Việt Nam: 3,6 tấn chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và 1.578 tấn vật liệu và sản phẩm bị ô nhiễm đã được loại bỏ <Đánh giá>

Đọc các bài viết khác