Mặc dù đã phát triển đáng kể, hệ thống cảng biển Việt Nam vẫn đối mặt với một số hạn chế về cơ sở hạ tầng và ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT). Theo thống kê, chỉ khoảng 25% doanh nghiệp kho bãi/sân bãi/cảng đầu tư vào ứng dụng CNTT, dẫn đến hiệu quả vận hành thấp[3]. Việt Nam có nhiều cảng cạn (cảng IDC, depot) cần được ứng dụng công nghệ.

Mặc dù các doanh nghiệp “Make in Vietnam” hiện có nhiều cơ hội cung cấp giải pháp công nghệ cho lĩnh vực cảng, kho bãi và logistics, thị trường này cũng đầy tiềm năng đối với các doanh nghiệp nước ngoài. Thực tế này mở ra dư địa lớn cho các giải pháp công nghệ quốc tế như hệ thống quản lý cảng (PMS), giám sát container bằng IoT, nền tảng điều phối vận tải, phân tích dữ liệu chuỗi cung ứng bằng AI… Đặc biệt, Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA, CPTPP, RCEP, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, giảm rào cản thuế quan và tạo điều kiện để các doanh nghiệp nước ngoài mở rộng hoạt động[4]. Bên cạnh đó, Chính phủ đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số trong ngành logistics, đặc biệt thông qua mô hình hợp tác công tư (PPP), giúp các doanh nghiệp quốc tế có thêm cơ hội tham gia vào các dự án trọng điểm[5]. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn thiếu các giải pháp công nghệ chuyên biệt, sự tham gia của các doanh nghiệp nước ngoài không chỉ bổ sung năng lực mà còn thúc đẩy quá trình hiện đại hóa toàn bộ ngành logistics và cảng biển Việt Nam.

Thị trường khai thác container hiện chủ yếu do bốn doanh nghiệp lớn chi phối, gồm: Tan Cang – Saigon với 47% thị phần, VIMC với 20%, Gemadept với 15% và Viconship với 7%[6]. Trong số này có hai doanh nghiệp nhà nước: Tan Cang – Saigon (trực thuộc Quân chủng Hải quân – Bộ Quốc phòng) và VIMC (trực thuộc sự quản lý của Bộ Giao thông Vận tải).

Định hướng của Chính phủ trong việc nâng cấp cảng biển

Nhận thức được vai trò quan trọng của cảng biển, Chính phủ đã ban hành nhiều quyết định nhằm định hướng và phát triển hệ thống cảng biển quốc gia. Ngày 22 tháng 9 năm 2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1579/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050[7]. Mục tiêu của quy hoạch là phát triển hệ thống cảng biển đồng bộ, hiện đại nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

Để triển khai kế hoạch này, ngày 24 tháng 7 năm 2023, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Kế hoạch, chính sách, giải pháp và nguồn lực để thực hiện Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo Quyết định số 886/QĐ-TTg. Kế hoạch này nhằm nâng cao nhận thức và hành động trong việc triển khai Quy hoạch, xác định các nhiệm vụ, giải pháp và danh mục các dự án cụ thể sẽ được thực hiện trong từng giai đoạn từ nay đến năm 2030, phù hợp với điều kiện của các bộ, ngành và địa phương[8].

Ngoài ra, Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam giai đoạn 2021–2030 đề xuất 18 dự án được ưu tiên bố trí vốn phát triển trong 5 năm tới, trong đó có một số dự án như:

Hoạt động đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực cảng biển

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực cảng biển. Đặc biệt, vào tháng 12 năm 2024, dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, do liên danh Saigon Port Joint Stock Company và Terminal Investment Limited Holding S.A đề xuất, đang có những tiến triển tích cực. Dự án này được kỳ vọng sẽ nâng cao năng lực trung chuyển hàng hóa quốc tế của Việt Nam, giảm sự phụ thuộc vào các cảng trung chuyển trong khu vực[9].

Ngoài ra, các nhà đầu tư từ Singapore cũng đang tìm kiếm cơ hội đầu tư tại cảng Liên Chiểu (Đà Nẵng), thể hiện qua việc YCH Group bày tỏ sự quan tâm đến dự án này vào tháng 3 năm 2025[10]. Sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài không chỉ mang lại nguồn vốn mà còn bổ sung kinh nghiệm quản lý và công nghệ tiên tiến, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các cảng biển Việt Nam[11].

Đánh giá cơ hội và thách thức trong việc nâng cấp hệ thống cảng biển

Việc nâng cấp hệ thống cảng biển hiện tại của Việt Nam mang lại nhiều cơ hội lớn, nhưng cũng đi kèm với không ít thách thức.

Trước hết, Việt Nam có đường bờ biển dài hơn 3.260 km, nằm trên trục giao thương hàng hải quốc tế hết sức thuận lợi. Đây là yếu tố chiến lược giúp các cảng biển nước ta dễ dàng trở thành các điểm trung chuyển hàng hóa của khu vực và toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang có xu hướng dịch chuyển sang Đông Nam Á.

Ngoài ra, Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với thế giới thông qua các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA, RCEP… tạo điều kiện cho hoạt động xuất nhập khẩu tăng trưởng mạnh, kéo theo nhu cầu về logistics và vận tải biển gia tăng[12]. Việc nâng cấp cảng biển sẽ góp phần giải quyết tình trạng quá tải tại một số cảng trọng điểm như Cát Lái, Tân Cảng – Cái Mép và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển đổi số trong ngành logistics cũng là cơ hội để hệ thống cảng biển Việt Nam ứng dụng công nghệ thông tin và tự động hóa vào công tác quản lý, khai thác cảng. Các sáng kiến như cảng thông minh và Port Community System (PCS) sẽ giúp tối ưu hóa thời gian, chi phí và hiệu quả xử lý hàng hóa.

Đáng chú ý, quyết tâm của Chính phủ trong việc đầu tư và cải thiện cơ sở hạ tầng logistics thông qua các dự án quy mô lớn cũng đã thu hút sự quan tâm ngày càng tăng của các nhà đầu tư nước ngoài. Việc các tập đoàn lớn như YCH (Singapore), DP World (UAE), Hutchison Ports (Hong Kong), PSA (Singapore) thể hiện sự quan tâm đến việc đầu tư tại Việt Nam phần nào cho thấy tiềm năng phát triển mạnh mẽ của ngành cảng biển.

Tuy nhiên, hệ thống cảng biển hiện tại của Việt Nam cũng đang đối mặt với nhiều thách thức.

Một trong những thách thức lớn nhất là sự mất cân đối giữa các khu vực cảng biển. Trong khi các cảng biển phía Nam như Cái Mép – Thị Vải có khả năng tiếp nhận tàu lớn và hoạt động hiệu quả, nhiều cảng tại khu vực miền Trung và miền Bắc có quy mô nhỏ, cơ sở hạ tầng hạn chế và tuyến luồng cạn, dẫn đến chi phí vận tải cao và năng lực cạnh tranh thấp[13].

Tiếp theo là sự thiếu đồng bộ trong kết nối giữa cảng biển và các hệ thống hạ tầng logistics khác như đường bộ, đường sắt và cảng cạn (ICD). Điều này làm giảm hiệu quả vận chuyển hàng hóa từ cảng đến các khu công nghiệp và trung tâm phân phối. Ví dụ, cảng Cái Mép, mặc dù có tiềm năng lớn, vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, gây ra tình trạng ùn tắc và kéo dài thời gian vận chuyển[14].

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin và tự động hóa trong quản lý cảng vẫn còn hạn chế. Phần lớn cảng biển vẫn được vận hành thủ công, phụ thuộc nhiều vào lao động, dẫn đến hiệu quả khai thác thấp. Mức độ sẵn sàng cho chuyển đổi số giữa các cảng không đồng đều, gây khó khăn cho việc tích hợp hệ thống và chia sẻ dữ liệu giữa các bên liên quan[15].

Cuối cùng, cạnh tranh trong khu vực cũng là một yếu tố đáng cân nhắc. Các quốc gia trong khu vực như Singapore, Malaysia và Thái Lan đang đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng cảng biển và logistics, với mục tiêu trở thành trung tâm vận chuyển hàng hóa của khu vực. Nếu Việt Nam không kịp thời nâng cấp và cải thiện năng lực, nguy cơ đánh mất vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu hoàn toàn có thể xảy ra.

Kết luận

Với vị trí địa lý thuận lợi, nhu cầu thị trường ngày càng tăng và sự quan tâm từ các nhà đầu tư quốc tế, Việt Nam có tiềm năng lớn để trở thành trung tâm logistics và cảng biển của Đông Nam Á.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần có sự tham gia đồng bộ của Chính phủ, doanh nghiệp và các bên liên quan. Đầu tư phù hợp vào cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực quản lý cảng, thúc đẩy chuyển đổi số, cùng với việc hoàn thiện thể chế và chính sách thu hút đầu tư – tất cả sẽ là những yếu tố then chốt để nâng cấp hệ thống cảng biển Việt Nam lên một tầm cao mới.

[1] https://vantage-logistics.com.vn/goods-throughput-at-vietnam-seaports-by-2023-and-forecast-to-2030-bv247.htm

[2] https://www.dnse.com.vn/senses/tin-tuc/nganh-cang-bien-viet-nam-nhung-sieu-cang-ket-noi-chuoi-cung-ung-toan-cau-va-tam-nhin-vuon-xa-34094273

[3] https://ictvietnam.vn/nen-tang-cang-bien-viet-nam-canh-tranh-voi-cac-san-pham-tuong-duong-cua-nuoc-ngoai-67123.html

[4] https://tcnn.vn/news/detail/66209/Viet-Nam-tich-cuc-tham-gia-vao-cac-Hiep-dinh-thuong-mai-tu-do-va-cac-Hiep-dinh-thuong-mai-tu-do-the-he-moi.html

[5] https://valoma.vn/wp-content/uploads/2023/12/Bao-cao-Logistics-Viet-Nam-2023.pdf

[6] https://thitruongtaichinh.kinhtedothi.vn/chung-khoan/he-lo-doanh-nghiep-cang-bien-co-muc-xep-hang-tin-nhiem-cao-nhat-128833.html

[7] https://consosukien.vn/quy-hoa-ch-pha-t-trie-n-he-tho-ng-ca-ng-bie-n-vie-t-nam.htm

[8] https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/thu-tuong-chinh-phu-phe-duyet-ke-hoach-thuc-hien-quy-hoach-phat-trien-cang-bien-viet-nam-119230726141229576.htm

[9] https://vimc.co/en/buoc-tien-moi-tai-sieu-du-an-cang-trung-chuyen-quoc-te-can-gio/

[10] https://baodautu.vn/tap-doan-ych-singapore-tim-kiem-co-hoi-dau-tu-vao-cang-lien-chieu-d252023.html

[11] https://vimc.co/en/dinh-huong-chien-luoc-phat-trien-dung-dan/

[12] https://trungtamwto.vn/hiep-dinh-khac/16611-cac-fta-moi-cua-viet-nam-se-bo-tro-cho-nhau-nhu-the-nao

[13] https://vlr.vn/quy-hoach-cang-bien-van-chuyen-manh-mun-thieu-dong-bo-1628.html

[14] https://vlr.vn/phat-trien-ket-cau-ha-tang-cang-bien-phai-phuc-vu-logistics-2604.html

[15] https://www.vcci.com.vn/news/phu-xanh-ha-tang-cang-bien-dang-dat-ra-nhieu-thach-thuc

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.