Tổng quan về tình hình điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam

Việt Nam ngày càng được công nhận là một ngôi sao đang lên trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời. Bức xạ mặt trời ở Việt Nam cũng được xem là một nguồn năng lượng vô tận. Mức bức xạ mặt trời trung bình có thể đạt khoảng 3-5 kWh/m² mỗi ngày, với trung bình 2.500 đến 3.000 giờ nắng mỗi năm. Việt Nam cũng có thể lắp đặt các tấm pin mặt trời ở nhiều khu vực khác nhau, bao gồm vùng ven biển, trên hồ, ở đồng bằng, khu vực miền núi và trên mái nhà, v.v[1]. Tính đến cuối năm 2022, hệ thống điện Việt Nam có tổng công suất lắp đặt là 80.704 MW, trong đó điện mặt trời chiếm khoảng 16.567 MW, tương đương khoảng 20.5% (với hơn 9.000 MW đến từ điện mặt trời mái nhà). Đến năm 2030, Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đạt 20,6 GW công suất điện mặt trời, cho thấy cam kết rõ ràng trong việc khai thác nguồn năng lượng tái tạo này[2].

Điện mặt trời mái nhà mang lại một lợi thế đặc biệt tại các khu đô thị đông dân của Việt Nam, nơi diện tích dành cho các trang trại điện mặt trời mặt đất còn hạn chế. Các tòa nhà dân cư và thương mại là những vị trí lý tưởng để lắp đặt tấm pin mặt trời, giúp giảm tiêu thụ năng lượng và cắt giảm hóa đơn tiền điện. Tiềm năng này đặc biệt rõ nét tại các trung tâm đô thị như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, nơi nhu cầu năng lượng đang tăng nhanh. Khi quá trình đô thị hóa của đất nước tiếp tục diễn ra, các hệ thống điện mặt trời mái nhà có thể đóng vai trò then chốt trong việc đáp ứng nhu cầu năng lượng gia tăng đồng thời thúc đẩy các thực hành bền vững.

Workers working on rooftop solar panels in Vietnam

Thông cáo báo chí của Bộ Công Thương (Nguồn)

Chính sách và hỗ trợ của Chính phủ

Chính phủ Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt thông qua các chính sách và khuôn khổ pháp lý. Việc áp dụng cơ chế giá điện hỗ trợ (FiT) theo Quyết định 11/2017/QĐ-TTg[3] là một cột mốc quan trọng, mang lại mức giá hấp dẫn cho các nhà sản xuất điện mặt trời. Theo các biểu giá này, điện mặt trời mái nhà được tạo ra và phát lên lưới điện sẽ được thanh toán theo mức giá cố định, bảo đảm tỷ suất lợi nhuận ổn định cho các hộ gia đình và doanh nghiệp.

Bên cạnh FiT, Chính phủ cũng đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng cho phát triển năng lượng tái tạo, nổi bật hơn cả là tại Quyết định 500/QĐ-TTg, hay Quy hoạch Điện VIII^th Power Development Plan (PDP VIII). The plan outlines that Vietnam’s solar power potential is approximately 963,000 MW and estimates that from now until 2030, the total capacity of solar power sources is expected to increase to 967,100 MW. The goal for 2050 is to raise total capacity to 168,594 – 189,294 MW, with production capacity reaching 252.1 – 291.5 billion kWh, equivalent to 50% of households using rooftop solar for self-production and self-consumption (for local use, without selling electricity back to the national grid)[4].

Cùng với đó, Chính phủ cũng đang triển khai các biện pháp thúc đẩy phát triển việc sử dụng điện mặt trời mái nhà. Ví dụ, đối với các dự án tư nhân (hộ gia đình, cơ quan công lập, tòa nhà văn phòng, v.v.), việc lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà để tự sản xuất, tự tiêu thụ (không nhằm mục đích thương mại) đang được xem xét theo hướng đơn giản hóa tối đa các thủ tục xây dựng[5]. Những sáng kiến này nhằm thúc đẩy tiết kiệm năng lượng và phát triển bền vững, đồng thời hình thành văn hóa sử dụng năng lượng tái tạo.

Người chơi chính

Sự phát triển của điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam có sự tham gia của nhiều chủ thể quan trọng, bao gồm cơ quan nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và các tổ chức tài chính. Bộ Công Thương (MOIT) đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng chính sách và quy định điều chỉnh lĩnh vực năng lượng, trong khi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chịu trách nhiệm quản lý lưới điện quốc gia và tạo điều kiện kết nối các hệ thống điện mặt trời mái nhà.

Các doanh nghiệp tư nhân cũng đã nổi lên như những bên đóng góp quan trọng vào bức tranh năng lượng mặt trời. Các doanh nghiệp trong nước như SolarBK, TTC Group và Sao Mai Group đang tích cực tham gia sản xuất và lắp đặt tấm pin và hệ thống điện mặt trời. Những công ty này không chỉ đưa ra mức giá cạnh tranh mà còn cung cấp các phương án tài chính nhằm giúp việc lắp đặt điện mặt trời mái nhà trở nên dễ tiếp cận hơn đối với các hộ gia đình và doanh nghiệp.

Các doanh nghiệp quốc tế, bao gồm những tên tuổi lớn như SunPower và First Solar, cũng đã gia nhập thị trường Việt Nam, mang theo công nghệ tiên tiến và chuyên môn sâu. Sự tham gia của họ đã góp phần gia tăng cạnh tranh và đổi mới, qua đó kéo giảm chi phí và nâng cao chất lượng các sản phẩm điện mặt trời dành cho người tiêu dùng.

Bảng dưới đây so sánh sự khác biệt về điện mặt trời áp mái do các bên khác nhau cung cấp

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Ngoài ra, các tổ chức tài chính đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ sự phát triển của điện mặt trời áp mái. Các ngân hàng và quỹ đầu tư ngày càng cung cấp các khoản vay xanh và các phương án tài trợ phù hợp với các dự án năng lượng tái tạo. Việc tiếp cận nguồn vốn này là rất cần thiết đối với các cá nhân và doanh nghiệp muốn đầu tư vào công nghệ năng lượng mặt trời, qua đó thúc đẩy hơn nữa việc ứng dụng điện mặt trời áp mái trên toàn quốc.

Cơ hội và Thách thức

Tiềm năng phát triển điện mặt trời áp mái tại Việt Nam là rất lớn, mở ra nhiều cơ hội. Nhận thức ngày càng tăng về biến đổi khí hậu và nhu cầu về các giải pháp năng lượng bền vững đã làm gia tăng sự quan tâm đối với năng lượng tái tạo ở cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp. Khi giá năng lượng tiếp tục tăng, điện mặt trời áp mái trở thành một lựa chọn khả thi, mang lại tiết kiệm chi phí dài hạn và tự chủ năng lượng. Hơn nữa, xu hướng đô thị hóa tại Việt Nam tạo ra một thị trường đáng kể cho các hệ thống điện mặt trời áp mái. Khi ngày càng nhiều người chuyển đến các thành phố, nhu cầu điện được dự báo sẽ tăng vọt. Điện mặt trời áp mái có thể giúp giảm áp lực lên lưới điện quốc gia, đặc biệt trong các giai đoạn nhu cầu cao điểm. Ngoài ra, năng lượng mặt trời còn có thể góp phần tạo việc làm trong các lĩnh vực lắp đặt, bảo trì và sản xuất, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Ngoài ra, điều này mở ra tiềm năng đáng kể cho đầu tư nước ngoài. Cùng với sự hỗ trợ từ Chính phủ, xu hướng chuyển dịch sang năng lượng bền vững phù hợp với các xu hướng đầu tư toàn cầu, khiến Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài muốn tận dụng làn sóng chuyển đổi sang năng lượng xanh.

Tuy nhiên, cần giải quyết một số thách thức để khai thác đầy đủ tiềm năng của điện mặt trời áp mái tại Việt Nam. Một trở ngại lớn là sự thiếu nhận thức và hiểu biết về công nghệ năng lượng mặt trời của người tiêu dùng. Nhiều người dùng tiềm năng vẫn còn dè dặt khi đầu tư do những quan niệm sai lầm về chi phí, hiệu suất và bảo trì. Các chiến dịch giáo dục cộng đồng và hoạt động truyền thông tiếp cận là rất cần thiết để xóa bỏ những hiểu lầm và khuyến khích ứng dụng.

Một thách thức khác là khuôn khổ pháp lý liên quan đến điện mặt trời áp mái. Mặc dù các chính sách của Chính phủ đã khá thuận lợi, vẫn còn những khoảng trống trong việc triển khai và thực thi các quy định này. Tinh giản quy trình cấp phép và bảo đảm các hướng dẫn rõ ràng về đấu nối lưới điện có thể giúp thúc đẩy sự phát triển của các hệ thống điện mặt trời áp mái.

Ngoài ra, bối cảnh tài chính cũng đặt ra rào cản đối với một số người dùng tiềm năng. Mặc dù các khoản vay xanh và các phương án tài trợ đang trở nên dễ tiếp cận hơn, nhiều doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình có thu nhập thấp vẫn có thể gặp khó khăn trong việc huy động vốn cho các dự án năng lượng mặt trời. Phát triển các giải pháp tài chính sáng tạo, chẳng hạn như các sáng kiến điện mặt trời cộng đồng, có thể giúp tháo gỡ những rào cản này và thúc đẩy sự tham gia rộng rãi hơn.

Kết luận

Tiềm năng phát triển điện mặt trời áp mái tại Việt Nam là rất lớn, được thúc đẩy bởi sự kết hợp của các chính sách thuận lợi của Chính phủ, nguồn bức xạ mặt trời dồi dào và nhu cầu thị trường ngày càng tăng đối với năng lượng tái tạo. Với các mục tiêu đầy tham vọng và sự hỗ trợ liên tục từ Chính phủ, lĩnh vực điện mặt trời áp mái đang sẵn sàng cho sự tăng trưởng đáng kể trong những năm tới.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng này cần có những nỗ lực đồng bộ nhằm giải quyết các thách thức hiện hữu, bao gồm nhận thức của người tiêu dùng, khuôn khổ pháp lý và các lựa chọn tài chính. Bằng cách thúc đẩy hợp tác giữa các bên liên quan chủ chốt và triển khai các sáng kiến truyền thông hiệu quả, Việt Nam có thể khai thác thành công tiềm năng điện mặt trời áp mái của mình. Sự chuyển đổi này không chỉ hứa hẹn tăng cường an ninh năng lượng và tính bền vững mà còn định vị Việt Nam là quốc gia dẫn đầu trong bức tranh năng lượng tái tạo của Đông Nam Á. Khi đất nước tiến tới một tương lai xanh hơn, điện mặt trời áp mái chắc chắn sẽ đóng vai trò then chốt trong việc định hình một hệ sinh thái năng lượng bền vững.

[1] EVN (2017). Phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam: tiềm năng lớn chưa được khai thác. <Đánh giá>

[2] VnEconomy (2023). Điện mặt trời vẫn còn rất nhiều tiềm năng phát triển. <Đánh giá>

[3] Prime Minister (2017). Về cơ chế khuyến khích phát triển các dự án điện mặt trời tại Việt Nam. <Đánh giá>

[4] Prime Minister (2023). Phê duyệt Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. <Đánh giá>

[5] Vietnam News Agency (2024). Đơn giản hóa tối đa thủ tục để khuyến khích phát triển điện mặt trời áp mái. <Đánh giá>

Đọc các bài viết khác