Thị trường năng lượng tái tạo của Việt Nam là một trong những thị trường năng động nhất Đông Nam Á, được thúc đẩy bởi tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh và các cam kết mạnh mẽ của Chính phủ. Năng lượng tái tạo hiện chiếm khoảng 27% tổng công suất điện lắp đặt của Việt Nam. Các chính sách gần đây theo Quy hoạch Phát triển Điện lực VIII (PDP8) hướng tới việc tiếp tục gia tăng tỷ trọng này – đặt mục tiêu sản xuất 28-36% điện từ các nguồn năng lượng tái tạo vào năm 2030. Điều này cho thấy những cơ hội đầy tiềm năng dành cho các nhà đầu tư nước ngoài gia nhập thị trường năng lượng tái tạo Việt Nam.

Tổng quan thị trường năng lượng tái tạo của Việt Nam

Việt Nam đã trải qua sự bùng nổ năng lượng tái tạo trong thập kỷ qua, chuyển mình từ một thị trường nhỏ thành một quốc gia dẫn đầu khu vực. Đến cuối năm 2023, Việt Nam sở hữu công suất điện mặt trời lớn nhất Đông Nam Á (18,6 GW)[1]. Năng lượng tái tạo (chủ yếu là điện mặt trời và điện gió) hiện chiếm khoảng 27% tổng công suất điện lắp đặt của cả nước[2], một mức tăng đáng kể nhờ các chính sách hỗ trợ và điều kiện địa lý thuận lợi của Việt Nam (nguồn ánh nắng dồi dào và đường bờ biển dài 3.000 km với gió mạnh).

Công suất điện lắp đặt tại Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Định hướng của Chính phủ thể hiện rõ ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, được thúc đẩy bởi mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện các cam kết về khí hậu. Theo PDP8 mới được phê duyệt (năm 2023), Việt Nam đặt mục tiêu các nguồn năng lượng tái tạo cung cấp 28-36% sản lượng điện vào năm 2030, tăng lên 74-75% vào năm 2050[3] – một sự chuyển dịch mạnh mẽ so với mức độ phụ thuộc trước đây vào than đá và thủy điện. Theo đó, Việt Nam hướng tới tối đa hóa sản lượng điện từ các nguồn năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió.

Cơ cấu nguồn điện của Việt Nam đến năm 2030 và 2050

Nguồn: Quyết định 768/QĐ-TTg

Ban đầu, Việt Nam áp dụng mức giá điện hỗ trợ cố định (FiT) ưu đãi trong giai đoạn 2019-2021 để thúc đẩy phát triển điện mặt trời và điện gió. Công suất điện gió tăng từ 53 MW năm 2013 lên khoảng 5.888 MW vào năm 2023. Sau đó, những điểm nghẽn của lưới điện đã khiến khoảng 1,3 tỷ kWh điện mặt trời bị cắt giảm sản lượng trong năm 2022. Hiện chính sách đang chuyển hướng sang tăng trưởng bền vững thông qua nâng cấp lưới điện, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp năm 2024 cho phép bán điện cho các khách hàng lớn, đồng thời thúc đẩy phát triển hệ thống lưu trữ, số hóa lưới điện và điện mặt trời mái nhà, với mục tiêu áp dụng cho 50% số tòa nhà vào năm 2030. Cơ chế đang chuyển từ FiT cố định sang đấu giá cạnh tranh, trong khi các ưu đãi như miễn, giảm thuế trong thời gian nhất định và miễn thuế nhập khẩu vẫn được duy trì để thu hút nguồn vốn và năng lực chuyên môn từ nước ngoài.

Các doanh nghiệp chủ chốt trên thị trường năng lượng tái tạo của Việt Nam

Trong lịch sử, các nhà đầu tư nước ngoài là động lực chính thúc đẩy quá trình phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Các doanh nghiệp từ Thái Lan, Singapore, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác đã mang nguồn vốn và công nghệ vào để xây dựng những trang trại điện mặt trời và công viên điện gió đầu tiên. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra câu hỏi về vai trò của các doanh nghiệp trong nước trong những dự án quy mô lớn. Hiện xu hướng đang thay đổi khi các tập đoàn lớn của Việt Nam tăng cường đầu tư. Một số tập đoàn trong nước (Vingroup, Trungnam, TTC, BIM, v.v.) đang tích cực mở rộng sang lĩnh vực năng lượng sạch.

Nguồn: Tổng hợp của B&Company

Một điểm đáng chú ý khác là quy mô đa dạng của thị trường – bao gồm điện mặt trời PV (cả quy mô tiện ích và áp mái), điện gió trên bờ và lĩnh vực mới nổi là điện gió ngoài khơi. Các bên tham gia khác nhau chuyên về các phân khúc khác nhau. Chẳng hạn, một số công ty (như B.Grimm hoặc ACEN) tập trung vào các trang trại điện mặt trời và điện gió trên bờ, trong khi Orsted và CIP (Đan Mạch) hướng đến các cơ hội điện gió ngoài khơi. EVN, đơn vị điện lực chủ chốt, là nền tảng của toàn bộ lĩnh vực, bởi mọi dự án cuối cùng đều kết nối với lưới điện của EVN và bán điện cho EVN theo các hợp đồng mua bán điện dài hạn (PPA). Mọi nhà đầu tư đều phải hoạt động trong mô hình EVN là bên mua duy nhất và tuân thủ các quy định đang không ngừng hoàn thiện.

Cơ hội và Thách thức trên Thị trường Năng lượng Tái tạo Việt Nam

Tham gia thị trường năng lượng tái tạo của Việt Nam mang lại tiềm năng to lớn nhưng cũng đi kèm những thách thức cần được xử lý. Các nhà đầu tư nước ngoài nên cân nhắc những cơ hội và thách thức sau để tiếp cận thị trường:

Cơ hội chính

Những thách thức chính

Hàm ý đối với việc gia nhập thị trường năng lượng tái tạo Việt Nam

Thị trường năng lượng tái tạo Việt Nam mang lại cơ hội hấp dẫn cho các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào một trong những quá trình chuyển dịch năng lượng nhanh nhất châu Á. Thành công sẽ phụ thuộc vào việc thấu hiểu các đặc điểm phức tạp của thị trường địa phương: phù hợp với các kế hoạch của chính phủ, hợp tác với các bên liên quan tại địa phương, đồng thời giảm thiểu các rủi ro về hạ tầng và quy định.

– Các lĩnh vực ưu tiên: bao gồm điện gió, điện mặt trời, điện mặt trời áp mái cho khối thương mại và công nghiệp, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin, số hóa lưới điện. Các cơ hội nổi bật theo khu vực bao gồm hành lang duyên hải Nam Trung Bộ như Binh Thuan, Ninh Thuan và Ba Ria–Vung Tau đối với điện gió và điện mặt trời; vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long như Soc Trang, Tra Vinh, Ben Tre và Bac Lieu đối với điện gió gần bờ và ngoài khơi; vành đai điện mặt trời Đông Nam Bộ gồm Tay Ninh, Binh Phuoc, Long An và An Giang đối với các dự án điện mặt trời quy mô lớn kết hợp với hệ thống lưu trữ; cụm công nghiệp phía Bắc gồm Bac Ninh, Bac Giang, Hai Phong, Hai Duong, Thai Nguyen và Quang Ninh đối với các danh mục dự án điện mặt trời áp mái có khả năng mở rộng.

– Hợp tác với các doanh nghiệp địa phương đáng tin cậy: Việc thành lập liên doanh hoặc hợp tác với các doanh nghiệp Việt Nam có uy tín có thể hỗ trợ quá trình điều hướng thủ tục pháp lý, thu hồi đất và quan hệ cộng đồng, đồng thời đáp ứng kỳ vọng của chính phủ về sự tham gia của địa phương. Các doanh nghiệp gia nhập thị trường thành công thường áp dụng cách tiếp cận “nội địa hóa” này – kết hợp nguồn vốn và công nghệ nước ngoài với sự gắn kết của các bên liên quan trong nước.

– Tập trung vào các giải pháp thân thiện với lưới điện: Trong bối cảnh lưới điện còn hạn chế, các nhà đầu tư tích hợp các giải pháp (lưu trữ năng lượng, nâng cấp lưới điện hoặc các dự án kết hợp điện mặt trời, điện gió và lưu trữ) sẽ có lợi thế trong việc phê duyệt và vận hành dự án. Việc phối hợp với EVN và các cơ quan chức năng về kế hoạch tích hợp vào lưới điện – hoặc đầu tư đường dây truyền tải riêng cho dự án – có thể giảm thiểu rủi ro cắt giảm sản lượng. Việt Nam đang khuyến khích các dự án có hệ thống pin hoặc nằm gần các trung tâm tiêu thụ[7], vì vậy việc điều chỉnh đề xuất cho phù hợp sẽ nâng cao khả năng thành công.

– Cam kết dài hạn và tính linh hoạt: Việc xây dựng quan hệ với các cơ quan quản lý (ví dụ: Bộ Công Thương, ERAV) và duy trì khả năng thích ứng với những thay đổi chính sách là yếu tố then chốt. Có thể cần sự kiên nhẫn trong các giai đoạn chuyển tiếp chính sách (chẳng hạn như điều chỉnh biểu giá hoặc tình trạng hồ sơ chờ phê duyệt kéo dài).

* Nếu bạn muốn trích dẫn bất kỳ thông tin nào từ bài viết này, xin vui lòng ghi rõ nguồn cùng với liên kết đến bài viết gốc để tôn trọng bản quyền.