Việt Nam, giống như nhiều quốc gia đang phát triển nhanh, đang đối mặt với những thách thức đáng kể trong quản lý chất thải rắn. Với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa ngày càng tăng và dân số gia tăng, lượng phát sinh chất thải rắn ở Việt Nam đã tăng mạnh trong những năm gần đây. Vấn đề chất thải rắn không chỉ là mối quan ngại về môi trường mà còn là vấn đề sức khỏe cộng đồng và kinh tế. Bài viết này phân tích thực trạng quản lý chất thải rắn tại Việt Nam, những trở ngại đối với việc xử lý chất thải hiệu quả, cũng như các cơ hội tiềm năng để cải thiện cả về công nghệ lẫn kinh tế.

Thực trạng chất thải rắn tại Việt Nam

According to statistics from the Ministry of Natural Resources and Environment, as of 2023, the daily generation of municipal solid waste nationwide is approximately 60,000 tons. Of this amount, urban areas account for 60%; in Hanoi and Ho Chi Minh City alone, each city produces between 7,000 and 9,000 tons of municipal waste daily. Additionally, Vietnam has around 1,700 solid waste treatment facilities, including 470 incinerators and over 1,200 landfills, an increase of 120 landfills compared to 2019.

Đối với chất thải công nghiệp, hơn 12.200 cơ sở đang hoạt động trong các khu công nghiệp tại Việt Nam phát sinh hơn 4,2 triệu tấn chất thải rắn và 550.000 tấn chất thải nguy hại mỗi năm [1].

In terms of waste treatment by method, approximately 71% of the total waste is handled through landfilling (excluding waste from composting facilities and ash from incinerators); around 16% of total waste is processed at organic fertilizer production plants, and about 13% is treated by incineration and other methods. Vietnam currently has 15 waste-to-energy plants under construction, with 3 already operational: the Can Tho Solid Waste Treatment Plant (capacity of 400 tons/day in Can Tho City), the Soc Son Waste-to-Energy Plant (capacity of 4,000 tons/day in Hanoi), and the High-Tech Energy Recovery Solid Waste Treatment Plant (capacity of 180 tons/day in Bac Ninh Province)[2]. Trong tương lai, việc mở rộng hệ thống này sẽ giúp giảm lượng chất thải chôn lấp và thúc đẩy phát triển các nguồn năng lượng tái tạo.

Can Tho Solid Waste Treatment Plant

Nguồn: GPS Vietnam

According to forecasts, the generation rate of municipal solid waste is expected to increase by 10-16% annually by 2025.[3].

Hỗ trợ của Chính phủ đối với xử lý chất thải rắn

Chính phủ Việt Nam đã đề ra lộ trình quản lý chất thải rắn nhằm bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại tại nguồn trước ngày 31/12/2024 thành các nhóm như chất thải có thể tái chế và tái sử dụng, chất thải thực phẩm, và các loại chất thải rắn khác[4].

Trong Quy hoạch Phát triển Điện lực Quốc gia giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII)[5], Chính phủ khuyến khích xây dựng các nhà máy đốt rác phát điện nhằm giảm ô nhiễm môi trường và tận dụng các nguồn năng lượng tái tạo. Cụ thể, đến năm 2030, tổng công suất các nhà máy đốt rác phát điện dự kiến đạt khoảng 1.500 MW.

Để tạo điều kiện phát triển các nhà máy này, Chính phủ đã triển khai các chính sách ưu đãi, bao gồm miễn giảm thuế, hỗ trợ giá mua điện và đơn giản hóa quy trình cấp phép đầu tư. Đồng thời, việc áp dụng các công nghệ tiên tiến trong xử lý chất thải rắn cũng được khuyến khích nhằm nâng cao hiệu quả và giảm thiểu tác động đến môi trường.

Những biện pháp này thể hiện cam kết của Việt Nam đối với quản lý chất thải rắn hiệu quả và phát triển năng lượng tái tạo, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia.

Những thách thức trong xử lý chất thải rắn

Việt Nam đang đối mặt với một số thách thức trong việc quản lý chất thải rắn hiệu quả. Trước hết, thiếu phân loại chất thải tại nguồn một cách toàn diện, gây cản trở cho nỗ lực tái chế. Phần lớn các hộ gia đình Việt Nam không phân tách chất thải thành các nhóm có thể tái chế và không thể tái chế. Hệ quả là chất thải hỗn hợp bị đưa vào bãi chôn lấp hoặc cơ sở đốt, nơi các vật liệu có giá trị có thể tái chế bị mất đi và cần nhiều nguồn lực hơn để xử lý chất thải.

Thứ hai, thiếu cơ sở hạ tầng thu gom và vận chuyển chất thải phù hợp. Ở nhiều khu vực nông thôn và ngoại ô, dịch vụ thu gom chất thải còn thiếu hoặc chưa tồn tại. Tại khu vực đô thị, dịch vụ thu gom đã phát triển hơn, nhưng phương thức vận chuyển thường lạc hậu, kém hiệu quả và thiếu tổ chức, dẫn đến tình trạng rò rỉ chất thải và ô nhiễm thường xuyên.

Cuối cùng, Công nghệ xử lý chất thải của Việt Nam còn lạc hậu. Chôn lấp vẫn là phương pháp chủ đạo do chi phí đầu tư ban đầu thấp và tính đơn giản. Tuy nhiên, phương pháp này không bền vững cũng không thân thiện với môi trường, vì gây phát thải khí nhà kính, ô nhiễm đất và rủi ro sức khỏe. Đốt rác là một phương pháp xử lý chất thải khác được áp dụng ở một số khu vực đô thị, hiếm khi ở khu vực nông thôn do chôn lấp phổ biến hơn, nhưng phương pháp này có những hạn chế do chi phí vận hành cao và yêu cầu kiểm soát ô nhiễm nghiêm ngặt mà nhiều cơ sở chưa đáp ứng được.

Cơ hội cho các nhà đầu tư nước ngoài

Quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng của Việt Nam đã làm gia tăng đáng kể lượng chất thải rắn phát sinh, mở ra nhiều cơ hội cho các nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực xử lý và quản lý chất thải. Chính phủ đang tích cực khuyến khích đầu tư thông qua ưu đãi thuế, điều kiện sử dụng đất ưu đãi và các chính sách thúc đẩy công nghệ xanh, như được nêu trong Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn. Những biện pháp này nhằm thu hút chuyên môn và nguồn vốn từ các nhà đầu tư quốc tế để giải quyết những thách thức ngày càng gia tăng trong quản lý chất thải.

Lĩnh vực chuyển đổi chất thải thành năng lượng đặc biệt triển vọng. Các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đang đầu tư mạnh vào các dự án biến chất thải thành điện năng. Thị trường mới nổi này mang lại cơ hội sinh lời hấp dẫn cho các nhà đầu tư nước ngoài có công nghệ tiên tiến trong đốt rác, khí hóa và các hệ thống thu hồi năng lượng khác, phù hợp với nhu cầu của Việt Nam về cả quản lý chất thải bền vững lẫn các nguồn năng lượng thay thế.

Việt Nam cũng đang chuyển dịch sang nền kinh tế tuần hoàn, nhấn mạnh tái chế và thu hồi tài nguyên. Sự chuyển dịch này mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp nước ngoài chuyên về công nghệ phân loại tiên tiến, ủ compost, hoặc chuyển chất thải thành nguyên liệu thô có thể tái sử dụng. Với việc Chính phủ thúc đẩy các thực hành bền vững, các nhà đầu tư vào công nghệ tái chế sẽ được hưởng lợi từ nhu cầu gia tăng.

Một cơ hội quan trọng khác nằm ở quản lý chất thải công nghiệp và chất thải nguy hại. Khu vực công nghiệp của Việt Nam tạo ra khối lượng chất thải đáng kể, nhưng hiện nay quốc gia này vẫn thiếu các cơ sở xử lý đủ đáp ứng. Các doanh nghiệp nước ngoài có chuyên môn về xử lý chất thải công nghiệp và tiêu hủy chất thải nguy hại đang ở vị thế thuận lợi để lấp đầy khoảng trống này, đặc biệt tại các khu công nghiệp tăng trưởng mạnh.

Mặc dù khu vực đô thị chiếm ưu thế trên thị trường quản lý chất thải, các vùng nông thôn cũng mang lại tiềm năng cho các giải pháp tiết kiệm chi phí và phi tập trung. Những khu vực này cần các công nghệ xử lý chất thải đơn giản, chi phí phải chăng, tạo cơ hội cho nhà đầu tư nước ngoài giới thiệu các hệ thống đổi mới và có khả năng mở rộng, được thiết kế phù hợp với nhu cầu nông thôn.

Khi Việt Nam tiếp tục đô thị hóa và công nghiệp hóa, lĩnh vực xử lý chất thải rắn được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh. Các nhà đầu tư nước ngoài sở hữu công nghệ tiên tiến, nguồn lực tài chính và năng lực vận hành có thể tận dụng thị trường đang phát triển mạnh này, đồng thời đóng góp vào nỗ lực của Việt Nam hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

Kết luận

Việt Nam đang đối mặt với những thách thức đáng kể trong quản lý khối lượng chất thải rắn ngày càng tăng, nhưng với chiến lược và đầu tư phù hợp, vẫn còn tiềm năng cải thiện rất lớn. Việc áp dụng các công nghệ hiện đại như chuyển chất thải thành năng lượng, thúc đẩy tái chế và ủ compost, nâng cao nhận thức cộng đồng và cải cách chính sách có thể giúp Việt Nam tiến tới một hệ thống quản lý chất thải bền vững và hiệu quả hơn. Bằng cách đầu tư vào hạ tầng xử lý chất thải và xây dựng văn hóa trách nhiệm môi trường, Việt Nam có thể giảm thiểu tác động môi trường của chất thải, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tiến gần hơn tới các mục tiêu bền vững của mình.

[1] Tien Phong Online (2024). Các khu công nghiệp phát sinh 550.000 tấn chất thải nguy hại mỗi năm. <Đánh giá>

[2] Environment Management (2024). Hiện Việt Nam có bao nhiêu nhà máy chuyển chất thải thành năng lượng? <Đánh giá>

[3] Ministry of Industry and Trade (2023). Thúc đẩy ứng dụng khoa học và công nghệ, biến chất thải rắn sinh hoạt thành tài nguyên. <Đánh giá>

[4] National Assembly (2020). Luật Bảo vệ Môi trường. <Đánh giá>

[5] The Government (2023).  Quy hoạch điện VIII. <Đánh giá>

Đọc các bài viết khác