Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những quốc gia sản xuất nông nghiệp hàng đầu thế giới, trong đó ngành nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố nền kinh tế đất nước thông qua hoạt động xuất khẩu. Trong những năm gần đây, Việt Nam liên tục đạt thặng dư thương mại nông nghiệp đáng kể, chủ yếu nhờ xuất khẩu các mặt hàng chủ lực như cà phê, gạo, rau quả. Khoản thặng dư này không chỉ phản ánh thế mạnh nông nghiệp của Việt Nam mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của ngành với vai trò đóng góp vào nguồn dự trữ ngoại hối.

Tổng quan về giá trị xuất khẩu và nhập khẩu nông sản

Năm 2023, Việt Nam vươn lên nằm trong nhóm 15 quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới và đứng thứ 2 tại Đông Nam Á[1]. Doanh thu xuất khẩu nông sản đạt khoảng 24 tỷ USD (tăng 25% so với năm 2022), chiếm 6.3% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản liên tục duy trì vị trí ba thị trường nhập khẩu nông sản Việt Nam lớn nhất, lần lượt chiếm 22.1%, 20.7% và 7.6% tổng kim ngạch xuất khẩu[2].  Rau quả chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng giá trị xuất khẩu với 24%, tiếp theo là gạo với 20%, cà phê với 18%, trong khi các sản phẩm khác chiếm 37% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản.

Vietnam’s agricultural total export by products in 2023

100%= 24 tỷ USD

Nguồn: Tổng cục Thống kê Việt Nam

Về thặng dư thương mại (giá trị xuất khẩu trừ giá trị nhập khẩu), Việt Nam ghi nhận tổng mức thặng dư 8,7 tỷ USD trong năm 2023 (tăng 260% so với năm 2022)[3]. Các mặt hàng đóng góp chủ yếu vào thặng dư thương mại của Việt Nam gồm cà phê (4,1 tỷ USD), gạo (3,9 tỷ USD), rau quả (3,6 tỷ USD).

Vietnam Agricultural Trade Surplus by Products in 2023

Nguồn: Tổng cục Thống kê Việt Nam

Mặc dù thặng dư thương mại của Việt Nam ở mức cao, cơ cấu thặng dư chủ yếu đến từ các mặt hàng có giá trị thấp và ít qua chế biến. Xét về giá trị xuất khẩu tiêu, hạt điều, cà phê và gạo, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia hàng đầu; tuy nhiên, giá xuất khẩu lại rất thấp. Năm 2021, khoảng 60% hàng xuất khẩu vẫn ở dạng thô hoặc sơ chế[4]. Cơ cấu này hạn chế tiềm năng gia tăng lợi ích, vì các sản phẩm được chế biến hoàn chỉnh mang lại lợi nhuận cao hơn. Việc chuyển dịch sang xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng, chẳng hạn như cà phê rang hoặc hạt điều chế biến, có thể nâng cao lợi ích kinh tế và tăng cường tác động của thặng dư thương mại. Ngoài ra, mặc dù Việt Nam có vị thế hàng đầu thế giới về xuất khẩu nông sản, đến năm 2024, gần 80% sản phẩm xuất khẩu vẫn mang thương hiệu của các công ty nước ngoài do thiếu nhận diện về logo và thương hiệu.

Cơ hội và thách thức đối với phân khúc nông nghiệp Việt Nam

Khí hậu nhiệt đới và đất đai màu mỡ giúp Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu chủ lực về gạo, cà phê, rau quả và các sản phẩm khác. Bên cạnh đó, Chính phủ đang tích cực thúc đẩy các hoạt động canh tác bền vững và cơ giới hóa thông qua các chính sách như Quyết định số 858/QĐ-TTg năm 2022. Chính sách này hướng tới việc nâng cao năng suất, giảm lao động thủ công và cải thiện lợi nhuận của nông dân, với mục tiêu đạt mức cơ giới hóa 70% trong nông nghiệp vào năm 2030 và tăng năng suất hằng năm 10%[5]. Đây là cơ hội để các công ty nước ngoài đầu tư vào việc cung cấp máy móc nông nghiệp và nâng cao năng suất, qua đó duy trì năng lực cạnh tranh toàn cầu của Việt Nam. Tuy nhiên, các rào cản về tài chính và kỹ thuật khiến nông hộ quy mô nhỏ khó tiếp cận những công nghệ này, đòi hỏi các nỗ lực hợp tác, bao gồm mô hình hợp tác công tư, để thu hẹp khoảng cách và bảo đảm tăng trưởng công bằng.

Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn là quốc gia dẫn đầu thế giới về xuất khẩu nông sản nhưng tiếp tục phụ thuộc nhiều vào các sản phẩm thô, chưa qua chế biến. Chẳng hạn, năm 2023, xuất khẩu cà phê nhân chưa qua chế biến chiếm hơn 90% tổng lượng cà phê xuất khẩu[6]. Việc phát triển năng lực chế biến giá trị gia tăng là yếu tố thiết yếu để khai thác nhu cầu toàn cầu đối với các sản phẩm thành phẩm chất lượng cao như cà phê rang và trái cây đóng gói. Điều này tạo ra cơ hội đáng kể cho các nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghệ và cơ sở chế biến nông sản. Tuy nhiên, để đạt được sự chuyển đổi này cần nguồn vốn lớn, lao động có tay nghề và việc tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt tại các thị trường xuất khẩu, qua đó tạo ra thách thức cho các doanh nghiệp gia nhập hoặc mở rộng hoạt động trong lĩnh vực này.

Ngoài ra, hệ thống kho lạnh và vận chuyển chưa đầy đủ dẫn đến tổn thất sau thu hoạch lên tới 20-25% trong hai quý đầu năm 2024, góp phần gây ra tổng mức tổn thất 2% GDP[7]. Đây là cơ hội rõ ràng để phát triển cơ sở hạ tầng chuỗi lạnh hiện đại, bao gồm kho bảo quản lạnh và vận chuyển lạnh, nhằm duy trì chất lượng sản phẩm và đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt của những thị trường có giá trị cao như EU và Nhật Bản. Đầu tư vào lĩnh vực này có thể giúp giảm đáng kể tổn thất và nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu. Tuy nhiên, việc triển khai hệ thống chuỗi lạnh đòi hỏi các khoản đầu tư quy mô lớn, mạng lưới logistics được cải thiện và chi phí vận hành thấp hơn—những thách thức cần được giải quyết thông qua công tác quy hoạch thận trọng và sự hợp tác giữa các bên liên quan.

Phần kết luận

Ngành nông nghiệp Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, tạo ra thặng dư thương mại ổn định nhờ các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê, gạo, rau quả. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng này, Việt Nam cần giải quyết những thách thức then chốt liên quan đến cơ giới hóa, chế biến gia tăng giá trị và logistics chuỗi lạnh. Đầu tư chiến lược, sự hỗ trợ của Chính phủ và quan hệ đối tác công tư sẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc vượt qua các rào cản này, qua đó chuyển đổi ngành nông nghiệp Việt Nam thành một ngành phát triển bền vững và có năng lực cạnh tranh toàn cầu.

[1] Vietnam Information, Communication and Technology (2023). Xuất khẩu nông sản của Việt Nam tăng trưởng cùng nền kinh tế <Đánh giá>

[2] Trung tâm WTO và Hội nhập – VCCI (2023). Các quốc gia nhập khẩu nhiều nông sản Việt Nam nhất <Đánh giá>

[3] Tổng cục Thống kê Việt Nam (2023). Niên giám thống kê Việt Nam <Đánh giá>

[4] Viện Chiến lược và Chính sách Công Thương Việt Nam (2021). Xuất khẩu các mặt hàng nông sản chủ lực của Việt Nam <Đánh giá>

[5] Thủ tướng Chính phủ (2022). Chiến lược phát triển cơ giới hóa nông nghiệp đến năm 2030 <Đánh giá>

[6] Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (2024) Báo cáo thường niên về cà phê Việt Nam <Đánh giá>

[7]Nông nghiệp Việt Nam (2024). Tổn thất nông nghiệp sau thu hoạch

Đọc các bài viết khác